· 

100 jaar 1918: Definitieve doorbraak van onze tijd

Tekst en beeld: Tom Bergrath

1918 is een sleuteljaar in de Europese geschiedenis. In november dat jaar kwam, na 4 bloedige jaren de Eerste Wereldoorlog, de 'oercatastrofe van de 20e eeuw', tot een einde. Drie grote Europese monarchieën stortten in, het zaad voor de Tweede Wereldoorlog werd geplant en de territoriale verdeling van het continent drastisch geschud. Wat volgde was een turbulente periode van verstrekkende democratisering, economische op- en neergang, technologische innovaties enerzijds en opkomst van nieuwe leiders en radicale politieke bewegingen anderzijds. Maar de wervelwind waaide ook buiten de politiek: media en entertainment drongen overal door in het leven van alledag en maakte vele samenlevingen tot massamaatschappijen. 

Het Interbellum - dat aanbrak op 9 november 1918 - was het echte beginpunt van onze tijd, met de metropool Berlijn als het zenuwcentrum. Dit jaar stellen Tom Bergrath en Peter Bijl van Berlijn op Maat  hun nieuwe magazine in het teken van dit voor de moderne Europese historie zo cruciale jaar, om het te herdenken en zijn relevantie naar het heden toe te trekken. U gaat op STADTGEIST de komende maanden dan ook veel berichten lezen over 1918 en de ingrijpende fase erna. Ga mee op ontdekkingsreis in de wereldgeschiedenis - en in het nu!



Berlijn en Weimar

Wij zullen in de eerste plaats vooral berichten vanuit onze standplaats Berlijn, de stad die in het tijdperk der extremen (1914 - 1991) zo een cruciale rol vervulde. Op 9 november 1918 moest keizer Wilhelm II afdanken (hij vroeg asiel aan in Nederland) en riepen zowel de sociaal-democraat Philip Scheidemann als de radicale socialist Karl Liebknecht onafhankelijk van elkaar vanuit Berlijn een nieuwe republiek uit.

 

De stad scheen die dagen in de greep van een revolutie, de maanden die volgden waren chaotisch en zeer gewelddadig. De sociaal-democraten trokken uiteindelijk de macht naar zich toe, de basis voor de Weimarrepubliek. Een nieuwe tijd brak aan; Duitsland werd een democratie, maar wel een hele kwetsbare

 

Malaise

De maatschappelijke en economische malaise na het einde van Eerste Wereldoorlog was van een ongekende omvang. Honger, tekorten, ziektes bepaalden het dagelijkse leven van miljoenen Duitsers; honderdduizenden ex-frontsoldaten waren mentaal geknakt en zonder toekomstperspectieven huiswaarts gekeerd; politiek geweld was aan de orde van de dag en de hyperinflatie van 1923 zoog alle bestaanszekerheid weg.  Het vertrouwen in de democratie bleef bij al deze onrust en instabiliteit gering, wat veel ruimte gaf aan nieuwe en extremistische politieke bewegingen.

 

Goldene Zwanziger

De herfst van 1923 liet economisch herstel zien, waarop voor Berlijn een periode van ongekende culturele bloei aanbrak: die Goldene Zwanziger, de gouden jaren ´ 20. De stad bleek een magneet voor kunstenaars, schrijvers en wetenschappers. Met de opening van de moderne luchthaven Tempelhof, de groei van firma's als AEG en Siemens en de bouw van moderne woonwijken behoorde Berlijn tot de meest innovatieve en moderne steden ter wereld. De bloeiende wereldeconomie waarop ook Berlijn danste, bleek een illusie. De zeepbel spatte uit elkaar in 1929; de nationalist-socialisten konden nu hun gang inzetten naar het meest bloedige conflict in de menselijke geschiedenis: de Tweede Wereldoorlog.          

Reliëf in Berlijn-Mitte: "Op 9 november roept Karl Liebknecht de vrije socialistische republiek uit."
Reliëf in Berlijn-Mitte: "Op 9 november roept Karl Liebknecht de vrije socialistische republiek uit."

1918 en de gevolgen voor Europa

Het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918 betekende het begin het Interbellum - een van de meest complexe, maar tegelijkertijd ook meest boeiende fases in de moderne wereldgeschiedenis. Niet alleen de Duitse keizer verdween van het toneel, ook andere autoritaire en absolutistische monarchen bliezen de aftocht. De manier waarop de grootmachten van destijds reageerden op de nieuwe internationale verhoudingen na de wapenstilstand, creëerde niet alleen een voedingsbodem voor de Tweede Wereldoorlog, maar ook voor latere conflicten - tot op de dag van vandaag.

 

Nieuwe internationale orde

Had de Russische Revolutie een jaar eerder de Romanov-dynastie op de knieën gedwongen; in november 1918 deed Karel I van Oostenrijk afstand van de troon, de opmaat naar het uiteenvallen van Oostenrijk-Hongarije. Aan de rand van Europa desintegreerde het Ottomaanse Rijk intussen in rap tempo. Niet alleen de geboorte van het moderne Turkije was nu nabij, maar ook die van Syrië en Palestina. Nu oude machtsstructuren afbrokkelden, zagen veel burgerlijke partijen in (West-) Europa de tijd rijp voor ingrijpende democratische vernieuwingen en een versterking van grondrechten, niet in de laatste plaats ook in Nederland en België. 

 

Massamaatschappij 

In de jaren ´ 20 ontpopte zich een massamaatschappij; met name de nieuwe massamedia en moderne communicatietechnologie hadden een enorme impact op het leven in de grote steden. En wat te denken van de spectaculaire groei van commerciële luchtvaart, metronetwerken en autoverkeer in die tijd? De nieuwe tijd gaf hoop en levensvreugde, maar bij velen juist angst en frustratie. Een weidverspreid gevoel van groeiende ongelijkheid gaf munitie aan radicale politieke partijen, en zeker niet alleen in Duitsland.  

1918 - 2018

Waarom er 100 jaar later aandacht aan besteden? Eigelijk om onze eigen tijd beter te begrijpen, vooral. Niet voor niets werd tijdens de grote economische crisis van de laatste steeds weer gewezen op de grote crisis in de jaren ´ 20. Maar er zijn meer raakvlakken tussen die tijd en de onze, veel meer. Kijk maar eens naar de huidige debatten over democratische vernieuwing, politiek geweld, groeiende ongelijkheid, populisme, groeiend nationalisme of de impact van nieuwe technologie; ook toen waren dat de voornaamste thema's. Eigelijk is het onderscheid tussen het nu en een eeuw geleden helemaal niet zo groot. Het beladen jaar 1918 is voor ons dan ook de doorbraak naar de moderne tijd. Beter gezegd: het begin van onze tijd! Met Berlijn als het kloppende, nee, bonkende hart.      


Themajaar

STADTGEIST zal in 2018 veel aandacht besteden aan 1918. Wij zijn ervan overtuigd dat dit jaar niet alleen voor Duitsland een belangrijk jaar was, maar voor heel Europa. Om de huidige Europese historie, politiek en cultuur beter te begrijpen, is een grondig begrip van de fase vanaf 1918 essentieel. Op deze website kunt u dit jaar veel artikelen lezen over deze boeiende periode in de wereldgeschiedenis.