· 

Berlijn beweegt, in razend tempo

Veranderingen 2008 - 2018

´Berlijn is veranderd de laatste jaren.´ Je hoort het in de stad bijna iedereen zeggen. Tenminste: iedereen die hier geruime tijd is - of die telkens blijft terugkeren. Maar is dat wel zo? En zo ja, hoe uit die verandering zich in straatbeeld, dynamiek en dagelijks leven? Terugblikkend op een bewogen decennium, zien we opvallend veel sporen van globalisering. 

Auteur: Peter Bijl


10 jaar 'Berliner'

2018. Het is het jaar dat ik me officieel 10 jaar Berliner kan noemen. Een Urberliner zal ik nooit worden, maar deze stad is wel deel van mij geworden. Na een eerder langdurig studieverblijf in 2004, en tientallen bezoekjes in de jaren daarna, vestigde ik mij op 31 mei 2008 (tevens mijn verjaardag) in een prachtige laat-19e-eeuwse woning in stadsdeel Friedrichshain. Voor onbepaalde tijd. Die binnen de kortste keren een decennium bleek te klokken. In die tien jaar ben ik zelf, onder invloed van de stad, veranderd. Maar deze stad is dat waarschijnlijk nog veel meer.

Was Berlijn in 2008 nog een uitbundige adolescent van achttien, inmiddels is de stad – gerekend vanaf de Hereniging (1990) – tot een late twintiger uitgegroeid, voorzien van een relatief volwassen levensstijl. Een millennial, die met een schuine blik op de smartphone zelfverzekerd vooruitkijkt, maar de tijdelijke jobs nog altijd aan elkaar rijgt. Want als er iets is dat Berlijn de afgelopen tien jaar als woonstad heeft getypeerd, zowel toen als nu: het is niet de plek om een stabiel leven op te bouwen. Althans niet voor het gros van de nieuwe Berlijners, dat hier sinds de jongste eeuwwisseling neergestreken is.


Raven tegen racisme: voor vele jongeren is het Berlijn ten voeten uit. (beeld: Peter Bijl)

Berlijn groeit, zo meldt ook de Berliner Morgenpost begin 2018. (beeld: Peter Bijl)



Groeispurt

Over de belangrijkste verandering kunnen we kort zijn: Berlijn zit in een groeispurt. En die uit zich op vele vlakken. Waarover we minder kort zullen zijn. Tien jaar geleden lukte het me relatief eenvoudig om binnen twee dagen een mooie woning te vinden, voor een prima prijs – en nog centraal gelegen ook. Hoe ik die tegenkwam? Op een lantaarnpaal, bij het metrostation om de hoek, Samariterstraße. ´Nachmieter gesucht´, stond er met welhaast schreeuwende letters op het briefje. ´Ab sofort

 

Ik belde na het zien van de advertentie direct de eigenaar, ging een uur later langs en stond weer een uur later met een ouderwetse steeksleutelbos in mijn handen, na het ondertekenen van een huurcontract. Een gelukstreffer wellicht, maar ik was lang niet de enige met dergelijke verhalen. 

 

Maar tijden zijn veranderd. Wie nu in Berlijn komt wonen, mag in zijn handen knijpen binnen een paar maanden een appartement gevonden te hebben. Voor een aantrekkelijk geprijsde Altbau-woning in het populaire stadsdeel Prenzlauer Berg stonden onlangs 800 personen in de rij, met salarisstrookjes en schuldenvrijverklaringen direct in de hand. Berlijn is niet meer de stad waar je snel, goedkoop en zonder bureaucratische hordes woonruimte vindt. 

 

Kan het stadsbestuur een passend antwoord op deze ontwikkeling bedenken? Ze zal wel moeten. Want het einde van de groeispurt is nog lang niet in zicht. Maar de vraag is of ze daartoe in staat is. Lees daarover meer in het artikel over Planningsregie.  


Passende woorden bij het ooit zo populaire Kunsthaus Tacheles, dat in 2012 ophield te bestaan. Reden: opgekochte bouwgrond. (beeld: Peter Bijl)



Berlijn is niet meer goedkoop

Verwonderlijk zijn de stijgende woonkosten niet, kijkend naar het sinds 2008 razendsnel stijgende inwoneraantal. In het laatste decennium is de stad gegroeid van 3,4 miljoen naar 3,7 miljoen inwoners - het hoogste aantal sinds de Tweede Wereldoorlog. Zo veel als 75 jaar geleden (4,5 miljoen) is het aantal bij lange na nog niet, maar na een stilstand van decennia is de groeispurt van ongeveer 50.000 nieuwe Berlijners per jaar - zes jaar achter elkaar - op zijn zachtst gezegd opmerkelijk.

 

Sterker nog: ze zorgt ervoor dat Berlijn in Europa tot de steden behoort waar woonprijzen het snelste stijgen. Prijzen liggen weliswaar nog altijd onder die van andere grote steden in Duitsland en Europa, maar het verschil wordt steeds minder - terwijl de lonen elders stukken hoger liggen. Goedkoop is Berlijn allang niet meer, wel is het nog altijd betaalbaar. Al hangt het er daarbij soms wel vanaf of je je inkomen in Berlijn verdient – of daarbuiten. Wat ons meteen bij het volgende punt brengt:

Groeiende arbeidsmarkt

Zo dramatisch als een decennium geleden (toen het werkloosheidscijfer tegen de 20% aan schurkte) is het gelukkig allang niet meer. Toch geef ik het je te doen. Probeer maar eens om in rap tempo een goede en degelijk betaalde baan in Berlijn te vinden binnen jouw vakgebied. Met een werkloosheidscijfer rond de 10% en een groot aantal 400-euro-baantjes (schijnwerkeloosheid?), blijft het in Berlijn behelpen – helemaal als buitenlander. Wie van buiten komt, begint beter iets voor zichzelf. Of belandt al gauw in de schimmige wereld van de callcenters. Tenzij je een handige web- of app-ontwikkelaar bent. Dan is de wereld van de start-ups jouw shortcut naar je volgende tijdelijke contract.

 

Cijfers zeggen niet alles, maar de kloof tussen arm en rijk groeit wereldwijd, zeker in grote steden. Ook in Berlijn wordt de armoede steeds zichtbaarder, bij inwoners van in verschillende leeftijdsklassen en achtergronden. Het officieel aantal daklozen, 30.000, is zelfs een verdubbeling van het cijfer van 2016, meldde Der Tagesspiegel recentelijk. Waarbij een groot deel daarvan een Oost-Europese achtergrond heeft.  

De kloof tussen arm en rijk groeit ook in Berlijn. (beeld: Peter Bijl)


Wie zijn die nieuwe Berlijners?

Waar komt deze Ansturm naar Berlijn vandaan? Uit allerlei hoeken. Geheel in lijn met de voortschrijdende globalisering, waarin grote steden overal ter wereld steeds meer in trek zijn, is de stad een mondiale magneet geworden. Wie kijkt naar de cijfers van 2016, ziet dat maar liefst 90% van de nieuwe Berlijners uit het (merendeels Europese) buitenland komt - een cijfer dat hoger ligt dan ooit. Zoals het absolute merendeel aan de nieuwe inwoners (80%!) tot de categorie 18-tot-30- jarigen behoort - wat allicht ook bijdraagt aan het alsmaar stijgende geboortecijfer.  

De economische crisis zorgde er het afgelopen decennium voor dat talloze hoog opgeleide Zuid-Europeanen hun steden in Spanje, Portugal of Griekenland inruilden voor Berlijn, in het bijzonder voor Neukölln. Beter een vervelend callcenter-baantje in een betaalbare en bruisende stad immers, met een geweldig nachtleven, dan helemaal geen baantje - of zicht op een rooskleurige economische toekomst.

 

Maar ook de vluchtelingencrisis heeft de Berlijn de afgelopen jaren sterk in zijn greep gehouden. Zie je dit in het straatbeeld? Nauwelijks. Zie je dit in de cijfers? Absoluut. Zo zijn sinds 2016 de Syriers vierde nationaliteit geworden in de stad, na de Duitsers, de Turken en de Polen. Een groot deel van hen is echter nog altijd wachtende, op überhaupt de mogelijkheden - en de toestemming - een nieuw leven op te bouwen.

Het wachten duurt en duurt, voor zovele nieuwkomers in de stad. (beeld: Peter Bijl)

Hallesches Tor in Kreuzberg: het is een van de meest multiculturele delen van de stad. (beeld: Peter Bijl)


Wachten

Met wachten hebben we een ander toverwoord te pakken, om het huidige Berlijn te beschrijven. Zo wachten we kerst 2018 al bijna 2500 dagen op de opening van de nieuwe luchthaven BER, gerekend vanaf de destijds gecommuniceerde openingsdatum. Hoe vaak ze ook bespot wordt; de ooit-luchthaven BER, is wel degelijk het schoolvoorbeeld van al die elementen waar het het geïnternationaliseerde Berlijn aan schort. De cultuur van decennialange bezuinigingen in het overheidsapparaat, mede ingegeven door de jarenlange stagnatie in inwoneraantal, is de laatste jaren – juist door de plotselinge enorme groei van de stad - meer dan ooit aan de oppervlakte gekomen. Een groeispurt was wel het laatste waarop het ambtenarenapparaat was ingesteld.

De lokale bureaucratie is vaak mikpunt van spot en bron van collectieve ergernis. Zo maak je als nieuwe Berliner al maanden vooraf je inschrijvingsafspraak. Schrijf je je kind in voor de kinderopvang wanneer het nog niet eens geboren (of verwekt) is. En moest de stroom vluchtelingen, die zomer 2015 Berlijn bereikten, soms dagen afzien op het terrein van de asielregistratie, om enkel een nummertje te kunnen trekken. Willkommen in Berlin. 

 

Waar Duitsland op het gebied van (geo)politiek weer het onbetwiste centrum van Europa is geworden, in een alsmaar sterker geglobaliseerde en gedigitaliseerde wereld bovendien, is het juist de hoofdstad van de ´Motor van Europa´ waar deze gebreken zich blijven opstapelen en openbaren. Maar waar dat een decennium geleden nog bijdroeg aan de charme van de stad, heeft zich dit voor vele inwoners en gebruikers van de stad tot flessenhals of soms zelfs pijnpunt ontwikkeld. 

In de terminal van ooit-luchthaven BER moeten worden de schermen wegens ouderdom alweer vervangen. (beeld: Peter Bijl)

Soms ligt het antwoord op levensvragen gewoon op straat. (beeld: Peter Bijl)


Nieuwe impulsen

Toch is voldoende voedingsbodem voor optimisme. Alle impulsen van buitenaf - inclusief het sterk toegenomen toerisme - zorgen ervoor dat Berlijn een kosmopolotisch nieuw jasje aan de garderobe heeft kunnen toevoegen. Hoewel vele Berlijners zich groen en geel ergeren aan Engelse aanspreekvormen in de horeca, heeft deze internationaliteit de stad wel degelijk een enorme boost gegeven. Op food gebied is Berlijn toonaangevend en trendsettend geworden: een stad die meedraait in de Europese top. Ook op toeristisch vlak is dat het geval: qua absolute bezoekersaantallen staat Berlijn inmiddels de Europese Top-3, naast Londen en Parijs. En dat zijn ontwikkelingen die een decennium geleden nauwelijks voorstelbaar waren. 

De combinatie van dat kosmopolitisme, de voorheen zo betaalbare huurprijzen en het pas recent afgeschafte gebrek aan minimumloon, heeft standplaats Berlijn de laatste tien jaar bijna unschlagbar gemaakt voor vele tech-bedrijven en start-ups. Berlijn was niet alleen de plek waar je goedkope, hoog opgeleide arbeidskrachten en internationaal talent op je weg vond, maar onderweg ook vele zielsverwanten tegenkwam.   

Dat er geen grootkapitaal in de directe omgeving te vinden is, zoals in die andere Europese start-up-metropool, Londen, is niet eens zo storend: er zijn namelijk wel genoeg goedkope vliegverbindingen naar toe, vertrekkend vanaf de versleten luchthavens Schönefeld of Tegel. Want ook die zijn op die reusachtige groeispurten nooit voorzien geweest. Waar kon je immers naartoe vliegen vanuit de DDR? Of vanuit West-Berlijn? 

 

En vliegen vanaf die wel ooit zo grootstedelijk aanvoelende luchthaven, Tempelhof, gaat het laatste decennium ook niet meer. Want dat is de plek waar de ziel van het nieuwe Berlijn, als jonge, internationale, avontuurlijke wereldstad, misschien nog wel het beste naar voren komt; in de vorm van een grensverleggend openbaar park. 

Op zomeravonden van Strandbad Mitte: toont Berlijn zijn beste gezicht. (beeld: Peter Bijl)  

Israelisch restaurant Neni in het trendy winkelcentrum Bikini: Het is een van de plekken die bijgedragen heeft tot de food impuls. (beeld: Peter Bijl)