· 

Januari 1918: Wilsons wereldvrede - in veertien punten

Tekst: Peter Bijl


Het leverde hem de Nobelprijs voor de Vrede op. Toch lijkt het verder een voetnoot in de moderne geschiedenis. Het veertienpuntenplan dat de Amerikaanse president Woodrow Wilson in januari 1918 aan zijn Congres voorlegde, als blauwdruk voor internationale vrede, werd in het Verdrag van Versailles grotendeels genegeerd. Toch is het voorstel verdacht actueel in het huidige Trump-tijdperk. Waarom eigenlijk?

Groote Oorlog

1918 was aangebroken. De vierde kerst in oorlogstijd was net achter de rug. Dat de Groote Oorlog allesbehalve die beloofde snelle veldslag werd, stond meer dan ooit buiten kijf. Echte perspectieven op vrede of wapenstilstand waren ver te zoeken. Enkel aan Russische zijde werd er haast mee gemaakt de oorlog snel te verlaten. Het waren de stormachtige dagen na de Oktoberrevolutie; kersverse roerganger Lenin wilde rap uit de oorlog weg om de revolutie in eigen land zo veel mogelijk naar zijn eigen hand te kunnen zetten. Dat die communistische omwenteling uiteindelijk ook in een bloedige jarenlange, burgeroorlog uitmondde, mag even tragisch als ironisch heten.

 

Maar de revolutionaire ontwikkelingen in Rusland zetten in Washington de zaken op scherp. Met het snelle Russische vertrek uit de oorlog, verdween ook een grootmacht van het Europese toneel. En het was juist dit Europese toneel, waarop de Amerikanen april 1917 zo prominent waren verschenen, met hun inmenging in de Eerste Wereldoorlog – een beslissende inmenging bovendien, zoals al gauw bleek.

 

Bij een overwinning van Amerikanen, Britten en Fransen - en dus een nederlaag van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en bondgenoten, moest de kaart van Europa na de oorlog opnieuw getekend worden, zoveel leek eind 1917 wel vast te staan. De Amerikanen wilden daarbij als het even kon zowel potlood als liniaal vasthouden. Hun invloed moest zich overzees laten gelden; op gebied van diplomatie, handel en cultuur, en niet in de laatste plaats: van ideologie. Want viel dat revolutionaire, onrustige Rusland als grote speler wel te vertrouwen?

Nieuwe balans

 Een nieuw internationaal evenwicht moest er komen. Balans, onder Amerikaans toezicht. Want waren het niet juist de Amerikanen geweest die erin geslaagd waren vele verschillende staten tot een administratieve eenheid te smeden, in een politiek systeem van gemeenschappelijke wetten en regels? Verenigde Staten, what's in a name

 

Het waren enkele achtergronden waartegen president Wilson op 8 januari 1918 zijn 14 Points aan het Congres voorlegde. Het was een plan waarin hij inzette in op vrije handel, open diplomatie en zelfbeschikkingsrecht. De vrije handel zou de weg vrij maken voor internationale (lees: Amerikaanse) handel, het zelfbeschikkingsrecht voor het ontstaan van zelfstandige Europese staten als Oostenrijk, Hongarije en Tsjechoslowakije. Een Amerikaanse staatsinrichting stond klaar om het internationale toneel op te stappen. Als regisseur en moreel kompas van een wereld in vrede.

Vooral aan de frontlinies kwamen Wilson´s woorden in goede aarde terecht. Duitse en Oostenrijkse soldaten lieten vertaalde Duitstalige flyers massaal circuleren. Ze putten hoop uit een voorgesteld staakt-het-vuren: een extra reden om die oorlogszuchtige keizer niet langer te steunen. De steeds massaler protesten en stakingen leidden in november 1918 uiteindelijk tot de troonafstand van Kaiser Wilhelm II. En tot vredesonderhandelingen – die echter van een heel andere aard zouden blijken te zijn als gehoopt.


Vrede van Versailles

Werd het uiteindelijke Vredesverdrag na de Eerste Wereldoorlog niet symbolisch gesloten in Versailles, in dezelfde spiegelzaal waar in 1871 het Duitse keizerrijk was uitgeroepen? Inderdaad. En hoewel Wilson bij die onderhandelingen ook aanwezig was, liet zijn gezondheid hem die dagen sterk in de steek: later in het jaar zou hij geveld worden door een zware hersenbloeding en nauwelijks meer capabel blijken zijn functie uit te oefenen. Bovendien bleken zijn Franse en Britse bondgenoten niet zozeer gebrand op balans, vrede en wereldhandel, als wel bij het straffen en lamleggen van Duitsland.

 

Gevolg: het vredesverdrag van 1919 werd gedomineerd door de Fransen en de Britten. De Amerikanen waren verzwakt, de Russen simpelweg niet uitgenodigd. De Duitsers waren dat wel, maar enkel voor de ondertekening – onderhandelingsruimte was er niet meer. In de kwarteeuw erna werd het verdrag dan ook gretig als ´´Dictaat´ van Versailles´ bestempeld, met name door nationalistische bewegingen - de in 1920 opgerichte NSDAP voorop. Naar welke andere desastreuze Wereldoorlog dat leidde, weten we.

Volkenbond

Maar terug naar het vredesakkoord. Waarin van Wilson´s verbindende hand verdacht weinig te herkennen valt. Al is ze natuurlijk wel aanwezig: opname van het zelfbeschikkingsrecht zorgde ervoor dat staten als Finland, Estland, Letland, Litouwen en de Wit-Russische Sovjetrepubliek officieel werden erkend, dat de Eerste Oostenrijkse Republiek ontstond (die in 1938 door Hitler ´weer´ bij Duitsland werd gevoegd), dat Belgie als vrije onafhankelijke staat zou worden hersteld en dat een deel van westelijk Pruisen voortaan Polen bij Polen zou horen. Leg de Europese kaart van 1919 (of die van 1923, zoals hiernaast) naast die van vandaag, en je ziet: het moderne tijdperk is ingegaan.

Waar we in het verdrag eveneens Wilsons ´geest´ ontwaren? In zijn pleidooi voor een nieuw op te richten supranationaal politiek orgaan. De Volkenbond moest de zelfstandigheid van staten in de toekomst waarborgen – en daarmee de internationale vrede en harmonie bewaren. Het was de voorloper van de Verengde Naties, die op hun op hun beurt weer als direct gevolg van de Tweede Wereldoorlog in het leven zouden worden geroepen.

 

De Volkenbond moest het echter doen met een stukken minder krachtig bereik dan de latere VN. De Amerikanen stonden niet in de basisopstelling, zaten zelfs niet eens op de tribune: Wilson kreeg voor zijn voorstel in het Congres simpelweg niet genoeg handen op elkaar voor deelname.

 

Vele senatoren hadden geen enkele interesse in internationale harmonie: de Amerikaanse economie stond toch in volle bloei? Dat de Wall Street Crash eind jaren 20 ook internationaal een genadeloze impact had, sociale ongelijkheid alleen maar versterkte en in diverse Europese landen zelfs de basis legde voor nationalistische regimes - was eveneens een detail.

 

Wie zei daar ook weer: 

America first?