· 

Maart 1918: de gedicteerde Vrede van Brest-Litovsk

Tekst: Tom Bergrath

Ondertekening van de wapenstilstand tussen Rusland en de centrale mogendheden op 15.12.1917 in Brest-Litovsk. Bundesarchiv, beeld 183-R9263 / CC-BY-SA 3.0
Ondertekening van de wapenstilstand tussen Rusland en de centrale mogendheden op 15.12.1917 in Brest-Litovsk. Bundesarchiv, beeld 183-R9263 / CC-BY-SA 3.0

Over de turbulente relatie tussen Duitsland en de Sovjet-Unie kunnen dikke boekwerken geschreven worden. Het is een verhaal waarin botsende ideologieën en epische veldslagen worden afgewisseld met fases van ontspanning en vreedzame coëxistentie. De schizofrene relatie tussen deze twee grootmachten heeft een loodzware stempel op de geschiedenis van ons continent gedrukt. De Vrede van Brest-Litovsk, dit jaar precies 100 jaar geleden, markeerde het begin van dit belangrijke hoofdstuk in de Europese historie. Sterker nog: ze is een eeuw na dato nog altijd bijzonder actueel. Elementen zijn nog altijd zichtbaar in de hedendaagse spanningen en onderlinge beeldvorming tussen Europa en Rusland. Reden te meer op terug te blikken op dat belangrijke jaar 1918.

Oorlog en vrede

Op 3 maart van dit jaar - daarmee exact op de 100ste verjaardag van het ondertekening van het Verdrag van Brest-Litovsk - zond de Duitse publieke zender ARD de documentairefilm Krieg und Frieden uit.De film opent met krachtige, zware woorden:"Duitsland en de Sovjet-Unie. Een groot, noodlottig verhaal uit de 20ste eeuw. Toenadering en vijandschap. Bewondering en haat. Met én tegen elkaar. De wens elkaar te begrijpen en de wil elkaar te vernietigen."

Duitse hulp voor Lenin

Aan 'Brest-Litovsk' ging het nodige vooraf. Denken we aan 1917 en Rusland, dan denken we al gauw aan de Revolutie en aan Vladimir Iljitsj Lenin. Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat Lenin de onverwachte hulp van de oerconservatieve, Duitse keizerlijke regering kreeg. Juist hiermee kon hij zich als aanvoerder van de Russische Revolutie ontpoppen. De inschatting aan Duitse zijde: Lenins revolutionaire ambities boden het Duitse leger buitenkansen bieden om eindelijk - na 3 jaar oorlogvoeren zonder strategische resultaten - beslissende slagen uit te kunnen delen. Deze win-win-situatie vormde de basis voor een duivels verbond tussen Duitsland en de Sovjets, aldus de vermaarde Duitse publicist Sebastian Haffner († 1999) in zijn werk Der Teufelspakt.

 

Binnen Duitse diplomatieke kringen gold Lenin een onwaarschijnlijke radicaal - mogelijk zelfs als een gevaarlijke idioot - maar tegelijkertijd als een hele nuttige pion om alsnog de belangrijkste Duitse oorlogsdoelen te realiseren. Die doelen had de Duitse keizerlijke regering al, zij het vaag, in een vroeg stadium geformuleerd: militaire veiligheid aan de west- en oostgrens van het rijk; Frankrijk als grootmacht uitschakelen, de Russen zover mogelijk verdrijven van de Duitse grenzen en de Russische heerschappij over niet-Russische vazallenvolkeren in het oosten van Europa doorbreken. Heel concreet (zoals in de Wereldoorlog van een kwarteeuw later het Generalplan Ost) werden zulke plannen tijdens WOI nooit. Waar de ene keer gesproken werd over annexaties, ging het de volgende keer weer over de oprichting van bufferstaten.  

Duitse ambities in het oosten

De Oberste Heeresleitung (Duitse legerleiding) onder leiding van de generaals Paul von Hindenburg en Erich Ludendorff en Duitse elites als de industrieel August Thyssen fantaseerden er in die dagen graag over: een Duits imperium in het Oosten, inclusief een "Duitse Riviera" op de geostrategisch goed gelegen Krim. Ook op de wensenlijst: een doorgang naar de bodemschatten van de Kaukasus en het Midden-Oosten. Hindenburg en Ludendorff (die in 1923 samen met Adolf Hitler de Hitler-Putsch zou beramen) golden als oorlogshelden na de gewonnen slag bij Tannenberg (1914), waarop het Russische leger grote delen van Russisch-Polen en de Baltische staten aan de Duitsers moest prijsgeven. Extreemrechts droomde ondertussen al van omvangrijke Duitse nederzettingen, waarvoor de minderwaardig geachte, oorspronkelijke bevolking plaats zou moeten maken. De contouren van vernietingstochten op zoek naar Lebensraum im Osten, zoals die zich tijdens WOII voltrok waren al een kwarteeuw eerder zichtbaar. 

 

De aanvankelijke militaire successen aan het Oostfront gaven ook nog een schijn van realiteit aan de grootheidswaan om oostelijk Europa demografisch en territoriaal opnieuw in te richten. Na drie jaar oorlog was van deze ambities nog echter weinig terecht gekomen. Aan het Westfront had het Duitse leger de kracht niet meer om uit het defensief te breken en de Fransen te verslaan. Aan het Oostfront hadden de legers van de centrale mogendheden weliswaar de overhand, maar alleen al de reusachtige omvang van dat strijdtoneel maakte een genadeklap voor de Russen onmogelijk. De centrale mogendheden, onder aanvoering van de Duitsers, zochten naarstig naar een nieuwe strategie om het initiatief weer te kunnen grijpen. Duitse diplomaten vonden Lenin, een 'ontdekking' die nieuwe deuren opende.

Later afrekenen met Lenin

De Duitse motivatie om Lenin te steunen was puur in het eigen belang - voor de rest zag de Duitse keizer Lenins beweging liever vandaag dan morgen verdwijnen. De tactiek om de revolutie in Rusland aan te jagen was een beproefde (eentje die ook vandaag de dag nog ingezet wordt). Interne onrust zou Rusland verder destabiliseren en ontwrichten, speculeerde zeker de Duitse legerleiding. Een zwak Rusland zou makkelijk los te weken zijn uit de Triple Entente, het oorlogsbondgenootschap van de Russen met de Britten en de Fransen. De Duitse legerleiding verwachtte bovendien dat de Bolsjewieken snel akkoord zou gaan met een vredesregeling - ook onder harde Duitse voorwaarden. Dat zou immers hun enige overlevingskans zijn. 

 

De Russische radicalen pasten op dat moment kortom in het grote, strategische plaatje van de Duitsers. De Duitse legerleiding had grote verwachtingen van deze schaakzet. Ze zag de Bolsjewieken als een makkelijk te bespelen onderhandelingspartij - eentje waarmee later eenvoudig afgerekend kon worden. Iedere andere Russische partij zou minder snel bezwijken onder Duitse druk. 

 

Juist door de Bolsjewieken in het zadel te helpen, zou het Duitse leger Rusland permanent kunnen uitschakelen als concurrerende grootmacht op het Europese toneel. Deze stap zou juist nog verder gaan dan het aanvankelijke oorlogsdoel om tussen het Duitse en Russische rijk een buffer te creëren. Ludendorff en de zijnen zagen nu dé kans voor grote gebiedsveroveringen op de Russen. Hun fantasieën over Duitse kolonies en satellietstaten in het oosten leken daarmee binnen handbereik. Bovendien zou een snelle 'vrede' aan het Oostfront  ervoor zorgen dat het Duitse leger snel zijn sterkste troepen naar het Westfront kon verplaatsen. Zo luidde, althans, het vermoeden. 

De reis van Lenin, via Duitsland

Bij het aanbreken van 1917 leed Lenin nog een armoedig bestaan. Vanuit zijn Zwitserse ballingschap was hij volstrekt kansloos om de revolutionaire strijd in zijn Russische vaderland aan te sturen. Totdat de Duitsers hem 'inschakelde'.  Diplomaten van het Duitse keizerlijke regime - op papier juist Lenin's ideologische aartsvijand - garandeerden Lenin vrije doorgang om, met een korte stop in Berlijn, over het front richting Petrograd te reizen. Deze praktische hulp stelde Lenin in staat zich in de voorhoede van de Oktoberevolutie te positioneren. Om zijn positie overeind te houden - plus de verworvenheden van de revolutie - was een spoedig einde van de oorlog bittere noodzaak. Lenin wist immers maar al te goed, dat alleen dan de uitgeputte en moegestreden bevolking achter hem zou blijven staan. 

 

Erich Ludendorff (l) en Max Hoffmann. Bruckmann, F. Grosser Bilderatlas des Weltkrieges; 1915-1916.
Erich Ludendorff (l) en Max Hoffmann. Bruckmann, F. Grosser Bilderatlas des Weltkrieges; 1915-1916.
'Verdwaald' standbeeld van Lenin in Berlijn (2012); Tom Bergrath©
'Verdwaald' standbeeld van Lenin in Berlijn (2012); Tom Bergrath©

Lenin en het keizerlijke Duitsland hadden op de korte termijn dit gemeenschappelijke doel: onmiddellijke wapenstilstand. Op basis van dat gedeelde belang konden de twee tegenpolen elkaar de hand reiken. Dit wederzijdse initiatief tot vrede was - hoe kan het ook anders - verre van zuiver. Net als de Duitse regering hadden de Bolsjewieken voor de langere termijn voltrekt onvriendschappelijke doelstellingen. Lenin was ervan overtuigd dat een wereldwijde revolutie alleen vanuit Duitsland kon ontvlammen. Hij zette in op het winnen van tijd om de radicaal-socialistische beweging in Duitsland te inspireren om de wapens op te nemen tegen hun  imperialistische regering. Inderdaad: diezelfde regering waarmee hij zojuist een deal had gesloten.

Het Duitse plan had effect. Daarmee werd de Russische Oktoberrevolutie mede mogelijk gemaakt door het keizerlijke - alles behalve linkse - Duitse regime. Met de steun van die 'duivelse' bondgenoot had Lenin nu de macht gegrepen. Op 8 november 1917 riep hij alle oorlogvoerende landen op de strijd te staken; niet lang daarna bood hij Duitsland en de centrale mogendheden (Oostenrijk-Hongarije, Bulgarije en het Ottomaanse Rijk) vredesgesprekken aan. De Duitse imperialisten zagen hun belangrijkste doelstellingen - het neutraliseren van het oostfront én territoriale winst een paar stappen dichterbij komen.

Delegatie van de centrale mogendheden (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Ottomaanse Rijk) 1917-18. Bruckmann, F. Grosser Bilderatlas des Weltkrieges; 1919.
Delegatie van de centrale mogendheden (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Ottomaanse Rijk) 1917-18. Bruckmann, F. Grosser Bilderatlas des Weltkrieges; 1919.

Wapenstilstand

De winter van 1917 bracht een eerste wapenstilstand; de tijd voor vredesoverleg was aangebroken. Plaats van handeling: de citadel in het door de Duitse troepen bezette Brest-Litovsk (tegenwoordig Brest in Wit-Rusland). De uitgangspositie van de Duitsers was voortreffelijk. De onderhandelingsdelegatie bestond uit geslepen diplomaten en generaals met een trits aan adelijke titels en onderscheidingen. Bovendien beschikte Duitsland op dat moment nog over een ogenschijnlijk goed geolied regeringsapparaat en over honderdduizenden parate troepen aan het Oostfront - hoewel tegelijkertijd het Westfront zo langzaam snakte naar mankracht en materiaal.

 

Hoe anders was het met de Russen gesteld. De oorlog had hun economie uitgeput, de industrie lag volledig stil, het Tsaristische regime was eerder dat jaar ingestort, de infrastructuur in een erbarmelijke toestand en het leger zo goed als uitgeschakeld. De staatsmacht was nu in handen van de Bolsjewieken, maar deze hadden in hun enorme land nog lang geen greep op alle contra-revolutionaire krachten. Puur om te overleven moesten de Sovjet-Russen zich uit de oorlog terugtrekken.   

Russische delegatie tijdens onderhandelingen van Brest-Litovsk met 3e van linksboven Leon Trotski. Bruckmann, F. Grosser Bilderatlas des Weltkrieges; 1918
Russische delegatie tijdens onderhandelingen van Brest-Litovsk met 3e van linksboven Leon Trotski. Bruckmann, F. Grosser Bilderatlas des Weltkrieges; 1918

Tegenover de zware Duitse delegatie leken Lenin's afgevaardigden - een verzameling revolutionaire strijders, boeren en arbeiders - geen schijn van kans te maken. De belangrijkste Russische onderhandelaar, Leon Trotski, had nauwelijks enig benul van diplomatieke spelregels, maar was in ieder geval retorisch ijzersterk. Trotski zag Brest-Litovsk vooral als een kansrijk podium om revolutionaire propaganda te maken. Zijn tactiek: tijd rekken, in de hoop dat socialistische krachten in het Duitse leger en aan het Duitse thuisfront een revolutie in gang zouden zetten. Helemaal ongegrond was die hoop zeker niet - veel Duitsers hadden immers socialistische sympathieën en nog meer Duitsers waren oorlogsmoe. Trotski's onorthodoxe aanpak zaaide in ieder geval de nodige verwarring aan de Duitse kant van de onderhandelingstafel - en was daarmee bepaald niet contraproductief. 

 

In het Duitse kamp bestond twijfel over de effectiefste onderhandelingsstrategie. De legerleiding wilde Duitse troepen laten oprukken om de Russen strategisch in de afgrond drukken en wilde uiteindelijk het Bolsjewisme breken - na het dus eerst geholpen te hebben. De Duitse diplomaat Richard von Kühlmann zag dit echter als een pure verkwisting van militaire middelen, gezien de wankele Duitse positie aan het Westfront. Bovendien vreesde hij op termijn een nieuw groot militair conflict met Rusland, als de Duitse generaals hun zin zouden doordrukken.

Operatie Vuistslag

De onderhandelingen verliepen traag, tot groot ongeduld van de Duitse legerleiding. Op 12 januari 1918 liet deze zijn gezant, de doorgewinterde generaal Max Hoffmann een vlammende tirade houden, beter bekend als de Faustschlag-Rede (Vuistslagrede). Kern van zijn betoog: Duitsland was de winnaar en de Russen waren de verliezer, die Duitse eisen eenvoudigweg te slikken hadden. Die eisen waren hard. Rusland moest grote delen van de Baltische staten, Russisch-Polen en Wit-Rusland afstaan en plaatsmaken voor tienduizenden Duitse bezettingstroepen. Om de Bolsjewieken nog verder in een politiek isolement te drukken sloot de Duitse delegatie op 8 februari 1918 nog een apart verdrag met de Tsentralna Rada, de volksvertegenwoordiging van de net opgerichte autonome Oekraïense Volksrepubliek.

Shliahov CC BY 3.0; Wikimedia Commons
Shliahov CC BY 3.0; Wikimedia Commons

Terwijl de Duitsers alle registers hadden opengetrokken om de Russen op de knieën te dwingen, besefte Trotski dat zijn vertragingstactiek uitgewerkt en de hoop op een snelle revolutie in Duitsland vervlogen was. Trotski brak de onderhandeling af voor een adempauze.

 

Het Duitse antwoord daarop volgde snel met de beslissing tot wat Ludendorff 'politionele hulpacties' noemde. Het zijn verbloemende woorden voor een grootscheepse militaire opmars in Russisch gebied. Op 18 februari begon de operatie Faustschlag. Omdat het nog maar net opgerichte Rode Leger nauwelijks weerstand konden bieden, rukten Duitse troepen in rap tempo op. Op 1 maart 1918 viel Kiev; de Duitse regering installeerde er de Oekraïnse Tsentralna Rada als marionettenregering. In nauwelijks twee weken namen de Centrale Mogendheden een gebied van 2000 kilometer, van Estland tot Rostov aan de Don in. De keel van de Bolsjewieken werd steeds verder dichtgeknepen. 

 

De controle over een groot deel van Europees Rusland brachten de Duitse keizer en zijn generaals in een overwinningsroes. Terwijl de voorbereidingen op een voorjaarsoffensief aan het Westfront in volle gang waren, was Rusland volgens generaal Hoffmann uit niet veel meer dan "een hoop maden". Voor de keizer zelf was nu het moment aangebroken om ook het Bolsjewisme te vernietigen. 

Vernedering en schande

Onder zoveel militaire druk bezweken de Russische machthebbers. Voor Lenin was het al weken, zo niet maanden, duidelijk dat de Duitsers op geen enkele Russische eis zouden ingaan; een andere uitweg dan de door Duitsland ´gedicteerde´ vrede te accepteren, zag hij allang niet meer. Op 3 maart 1918 plaatsen de Bolsjewieken dan ook hun handtekening onder het Vredesverdrag van Brest-Litovsk, inclusief alle vernederende eisen voor het meest uitgestrekte land van de wereld.

 

Het op dat moment politiek en militair superieure Duitsland (hoe anders zou dat een half jaar later zijn) had het communistische Rusland zijn wil opgelegd. Voor de Russen gold het verdrag als een territoriale en economische kaalslag van ongekende proporties. Het land verloor ongeveer eenvierde van zijn Europese gebied - juist dat gebied waar eenderde van zijn bevolking woonde. Verder moest het een belangrijk deel van zijn industriële capaciteit opgeven, waaronder bijna 90 procent van de steenkoolvoorraad, 73 procent van zijn staalindustrie en 26 procent van zijn spoorwegnetwerk. Hoewel de Duitse dominantie over Rusland van korte duur zou zijn, bleef 'Brest-Litovsk' nog decennialang een schandvlek in het Russische collectieve geheugen. 

Onvermijdelijk einde

Nauwelijks een halfjaar na de Revolutie was Rusland zwakker dan ooit. Zeker nu het ook in greep van een burgeroorlog was geraakt en Amerikaanse, Britse en Franse troepen het land waren binnengedrongen om anticommunistische groeperingen te ondersteunen. Duitse troepen maakten gebruik van deze zwakte door in het voorjaar van 1918 nog verder in Russisch gebied op te rukken. Voor Ludendorff en consorten waren oorlogsbuit en terreinwinst immers nog niet genoeg. Zowel de Krim met zijn strategische haven Sebastopol - de Russen lieten er hun eigen vloot zinken om inbeslagname te voorkomen - werd ingenomen, alsook de grondstofrijke gebieden in de Donbass. Zomer 1918 lag de weg naar de olievelden in de Kaukasus vrij. In navolging van de Oekraïne kwam nu ook Georgie in de Duitse invloedssfeer. Als klap op de vuurpijl moesten de Russen in augustus 1918, als aanvulling op het Verdrag van Brest-Litovsk, in Berlijn tekenen voor de betaling van zes miljard Goldmark.     

 

Een gigantisch Duits rijk leek geboren. Met de nadruk op 'leek'. De Duitse imperialisten waren door hun koortsachtige visioenen blind geworden voor de realiteit; de onvermijdelijke imperial overstretch was al lang ingezet. De snelle veroveringstocht in oosten verlangde namelijk de inzet van een miljoen Duitse troepen - juist de krachten die aan het Westfront nodig waren om een dreigende nederlaag te voorkomen. In de nazomer van 1918 volgde de implosie van het Duitse leger; Hindenburg en Ludendorff moesten de nederlaag aanvaarden, de volledige instorting van het keizerrijk duurde minder dan twee maanden. Hierop volgde een wapenstilstand op 11 november 1918 en een besluit van de Sovjet-regering op 18 november, dat het verdrag van Brest-Litovsk nietig verklaarde. Maar de vernedering vergeten waren de Russen zeker niet. Lenin vatte het samen in zijn eigen woorden: "Het Duitse imperialisme is uit elkaar gespat, een afgrijselijke stank achterlatend."

Terugblik

Als de geschiedenis zich al niet herhaalt, dan rijmt ze wel. Voorafgaande aan en in de nasleep van 'Brest-Litovsk' speelden kwesties die vandaag de dag nog altijd niet opgelost zijn. De Donbass, de Krim, de Kaukasus, de olie- en gasvelden rondom de Kaspische Zee: het zijn stuk voor stuk regio's die nog altijd gewild en betwist zijn, die brandhaarden vormen en geopolitieke koersen bepalen. Europa (met Duitsland als politieke gangmaker) en Rusland kunnen in deze kwesties ook nu nog lijnrecht tegenover elkaar staan. Zeker het actuele conflict rondom de Oekraïne - met annexatie, geostrategische belangen en grondstoffen als steekwoorden - onderstreept die gespannen relatie nog eens. Het verleden werpt daarbij een lange schaduw naar het heden. Tijd om in dat bewogen verleden te duiken - met bijzondere aandacht voor dat cruciale jaar 1918. 


Bronnen

 

- "Deutschlands Griff nach dem Krim", Volker Ullrich; Zeit Online, 15.09.2015.

http://www.zeit.de/zeit-geschichte/2015/03/erster-weltkrieg-krim-ostexpansion-paul-von-hindenburg 

 

- "Von Brest-Litovsk zum Generalplan Ost?", Christoph Strauch; Frankfurter Allgemeine, 03.03.2018.

http://www.faz.net/aktuell/politik/der-erste-weltkrieg/erster-weltkrieg-von-brest-litowsk-zum-generalplan-ost-15471514.html

 

- "Friedensvertrag von Brest-Litovsk: Ein Schandfrieden", Volker Ullrich; Zeit Online, 07.02.2018.
http://www.zeit.de/2018/07/friedensvertrag-von-brest-litowsk-deutsches-reich-russland

 

- "Der Teufelspakt. Die deutsch-russischen Beziehungen vom Ersten zum Zweiten Weltkrieg", Sebastian Haffner; Manesse Verlag, 2002.