· 

Vliegveld Tempelhof

Spiegelbeeld van tijdperk der extremen

Het legendarische vliegveld Tempelhof met zijn iconische terminal en radartoren reflecteert de conflicten, radicale breuken en ingrijpende veranderingen van 150 jaar moderne Duitse historie. Tom Bergrath, STADTGEIST-redacteur én gids in het oude luchthaven gebouw, zoekt al jaren naar sporen van dat verleden.

Door Tom Bergrath


Het Tempelhofer Feld  is veel meer dan alleen luchtvaartgeschiedenis. Dit gigantische open terrein in het hart van Berlijn staat symbool voor de ideologische botsingen van de 20e eeuw en grote politieke transformatieprocessen in Duitsland en Europa - beginnend met de geboorte van het Duitse keizerrijk in de late 19e eeuw. De Novemberrevolutie van 1918 en het verlies van de Eerste Wereldoorlog deden de Duitse monarchie instorten, het definitieve einde van het oude Europa. Met de oprichting van de Weimarrepubliek braken de roerige jaren 20 aan. Wat volgde was een periode van grote economische malaise, politieke turbulentie en tegelijkertijd razendsnelle technologische vernieuwingen. Ondertussen raakte Duitsland in de ban van de nationaal-socialisten, culminerend in de Tweede Wereldoorlog. Op de puinhopen van het Derde Rijk maakte de Koude Oorlog van Berlijn een frontstad tussen Oost en West. Na 40 Duitse deling opende het vallen van de Berlijnse Muur in 1989 de weg naar de vrijheid en normaliteit van Berlijn anno nu. Op weinig plekken zijn de uitwerkingen van die belangrijke hoofdstukken uit de Duitse en Europese geschiedenis nog zo zichtbaar als op het Tempelhofer Feld; een bezoek hieraan is als een tijdreis. 

Punthelmen en parades

Meer dan twee eeuwen lang was Berlijn de hoofdstad van het koninkrijk Pruisen. Een groot deel van die periode waren Pruisische legereenheden de belangrijkste gebruikers van het Tempelhofer Feld.
Rondom het veld, toen nog een stuk groter en buiten de stad gelegen, verrezen talloze kazernegebouwen en oefenterreinen. Tevens was het een ideaal decor voor militaire ceremonies onder toeziend oog van de koning; militarisme vormde immers één de fundamenten van de Pruisische staat. Dankzij dat goed-georganiseerde leger kon dit relatief kleine land uitgroeien tot één van de invloedrijke staten in Europa.  


Pruisisch verleden rondom het Tempelhofer Feld: sculptuur van soldaat met karakteristieke punthelm op een voormalige militaire begraafplaats (Friedhof am Columbiadamm) ...

...Op dezelfde begraafplaats is het Ijzeren Kruis - dé militaire onderscheiding in Pruisen - veelvuldig te zien, in dit geval ter herdenking van gevallen soldaten in Napoleontische oorlogen.   



De Pruisische politicus Otto von Bismarck maakte Pruisen tot het kernland van het in 1871 opgerichte Duitse Keizerrijk; de koning van Pruisen werd keizer en Berlijn de hoofdstad van deze nieuwe grootmacht op het Europese toneel. Wilhelm II, de laatste keizer, was ambitieus en wilde een Duits wereldrijk vestigen met overzeese gebiedsdelen zoals ook de Britten dat hadden. Tot het uitbreken van WOI stuurde Wilhelm II jaarlijks troepen naar het Tempelhofer Feld voor de Kaiserparade, een pompeuze demonstratie van de alsmaar toenemende militaire slagkracht onder het motto: "Met God voor Keizer en het Rijk". De Pruisische uniformen en punthelmen van weleer mogen tegenwoordig wat carnavalesk aandoen, Pruisen zelf is een legende en niet weg te denken uit het Duitse culturele erfgoed. Rondom het Tempelhofer Feld zijn in ieder geval nog meer dan voldoende overblijfselen van het Pruisische verleden, zie ook de foto's.      


Keizertijd: militaire parade op het Tempelhofer Feld

Oude 19e eeuwse kazernes, tegenwoordig in gebruik door de Berlijnse politie. 



Pioniers en eerste passagiers

Als hoofdstad van een grootmacht groeide Berlijn rond 1900 uit tot een moderne metropool en één van de belangrijkste centra voor technologische innovatie in de hele wereld. De ontwikkelingen op het het gebied van machinebouw, elektrotechniek en mobiliteit gingen razendsnel; de stad zoog ondernemers, avonturiers en uitvinders als een magneet. Het waren de geboortejaren van de moderne luchtvaart, waarin bijvoorbeeld de Berlijner Otto Liliental en Ferdinand von Zeppelin baanbrekend werkt leverde. Het Tempelhofer Feld bleek ideaal voor luchtvaartpioniers als Orville Wright en Hubert Latham. Hun demonstratievluchten braken record na record en grepen de interesse van de industrie en het leger, het begin van de moderne militaire en commerciële luchtvaart. 


Luchtvaartpioniers: Orville Wright brak records op het Tempelhofer Feld

Gedenksteen voor gevallen soldaat op het Friedhof am Columbiadamm op het Tempelhofer Feld. WOI gaf de luchtvaart een boost, maar kostte miljoenen soldaten het leven.



De internationale wapenwedloop in aanloop naar en tijdens de Eerste Wereldoorlog zette de aan oorlogvoerende staten tot grootscheepse investeringen in nieuwe luchtvaarttechnologie. Dat conflict had de beschaving weliswaar teruggeworpen in de barbarij, maar de moderniteit niet tot stilstand gebracht. De burgerluchtvaart kon profiteren van de gedane investeringen; talloze steden opende na 1918 hun eerste vliegvelden. Hoewel Duitsland na de nederlaag een verbod op militaire luchtvaart kreeg opgelegd én in een diepe economische crisis stortte, bleef het niet aan de grond. Het Berlijnse stadsbestuur bestempelde het ideaal gelegen Tempelhofer Feld als de standplaats voor een nieuwe, centrale luchthaven. Vanaf 1923 ontstond hier met provisorische middelen Flughafen Tempelhof, dat in de daaropvolgende tien jaar zou uitgroeien tot één van de belangrijkste luchthaven in Europa, met circa 80.000 passagiers in 1933. 

Radicale ideologie en oorlogsindustrie

Dat jaar, 1933, is een breukjaar in de wereldgeschiedenis geworden; de nazi-beweging veroverde de macht. Hitler en de zijnen konden hun radicale ideologie in het Duitse politieke systeem injecteren, wat ook zijn weg weg vond in grootheidswaanzinnige, stedenbouwkundige plannen. Berlijn moest een radicaal nieuw ontwerp kregen om zijn status als hoofdstad van het Duizendjarige Rijk waar te maken. In het dat plan moest op het Tempelhofer Feld - niet ver van de reeds bestaande terminal -  de modernste luchthaven ter wereld ontstaan, een Weltflughafen met tot op dat moment ongekende afmetingen. 


Als gevolg van beschadigingen tijdens WOII heeft de centrale hal een ander ontwerp dan oorstronkelijk gepland. De zware pilaren aan beide zijden herinneren nog duidelijk aan bouwkundige visies uit de nazi-tijd. 

Zwaar aangezette vensterramen verhogen het monumentale karakter van het gebouw. 



Het Reichsluftministerium van Hermann Göring bracht zijn architect Ernst Sagebiel in stelling, die een innovatief systeem ontwierp voor de toekomstige luchthavenlogistiek. De enorme omvang, monumentale uitstraling en de militaire elementen maken (ondanks vele naoorlogse aanpassingen) ook vandaag de dag het functies van nazi-architectuur meer dan duidelijk: demonstreren van macht en het schrijven van wereldgeschiedenis in steen en beton. Zoals het gros van de geplande, megalomane nazi-projecten is ook dit gebouw nooit afgekomen. De bouwwerkzaamheden vielen stil door materiaaltekorten aan het begin van WOII; op dat moment was circa 70 procent van het gebouw gereed. Wel bood de bouwplaats met zijn enorme 'bombestendige' overkappingen en grote ondergrondse tunnelsysteem ruimte voor de oorlogsindustrie. De grote vliegtuighallen kregen een tijdelijke functie als fabriekshal voor de montage van oorlogsvliegtuigen. Zo rolde hier in 1942 maandelijks circa 80 Junkers Ju 87 (Stuka)  'van de band'. Zulke hoge productiecijfers waren overigens onmogelijk zonder de inzet en uitbuiting van duizenden dwangarbeiders. 


Één van de 7 hangars van de luchthaven. In de jaren 30 was deze overhangende dakconstructie zeer modern; het bood de mogelijkheid om de grootste vliegtuigen uit die tijd onder te brengen. Tegenwoordig staan deze vliegtuighallen niet permanent leeg, ze worden gebruikt voor grote events.   


Bezetting en blokkade

In 1945 lagen grote delen van het Berlijnse stadscentrum in puin; de schade op het Tempelhofer Feld was aanzienlijk, maar niet desastreus. Delen van het nieuwe luchthavengebouw waren uitgebrand en een paar zware explosies hadden sommige ruimtes onbruikbaar gemaakt. Het heeft alle schijn dat de geallieerden het Tempelhof niet tot doelwit voor bommenwerpers hebben verklaard. Het overgrote deel van gebouw was intact, waardoor de Amerikanen met een paar noodgrepen en reparaties al in de zomer van 1945 duizenden troepen en personeel konden invliegen. De geallieerden deelden Duitsland op in vier bezettingszones, waarbij Berlijn een aparte status kreeg met vier militaire sectoren. Tempelhof lag nu in de Amerikaanse militaire sector en het Tempelhofer Feld - inclusief luchthavengebouw - kwam onder Amerikaans gezag. Dat zou nog vele decennia zo blijven, waarin Tempelhof Central Airport de belangrijkste verbindingslijn tussen NATO-gebied en West-Berlijn vormde. 


Het grote plein voor de hoofdingang van de luchthaven herinnert aan één van de meest bepalende gebeurtenissen uit de Koude Oorlog: de Berlijnse luchtbrug. Op de achtergrond een adelaarbeeld uit de jaren 30. 

Collage van iconische beelden van de Berlijnse luchtbrug in de hoofdhal van de luchthaven. De collage laat vooral een idealiserend perspectief zien. Het conflict ging in de eerste plaats om geopolitieke belangen, in de tweede plaats pas om humanitaire hulp. 



Al vanaf 1946 kwamen de eerste breuken in het geallieerde bondgenootschap aan het licht. De twee  daaropvolgende jaren liepen liepen de politieke spanningen tussen de westelijke geallieerden en de Sovjet-Unie steeds hoger op, uitmondend in de eerste grote crisis van de Koude Oorlog: de Berlijn-blokkade. De Sovjets vergrendelden de belangrijkste verkeersverbindingen naar West-Berlijn om de politieke druk op hun tegenstrevers te verhogen. De westelijke geallieerden moesten de blokkade beantwoorden en deden dat snel met een luchtbrug. De Britse en Amerikaanse luchtmachten bevoorraden hun troepen en 2 miljoen West-Berlijnse in de militaire sectoren met enkele duizenden tonnen vracht per dag. Dagelijks daalden meer dan 1000 transportvliegtuigen neer op haastig aangelegde landingsbanen, gevuld met voorraden voor de troepen en hulpgoederen voor de noodlijdende lokale bevolking. Een logistiek meesterstukje dat van Tempelhof Central Airport een luchtvaarticoon én een symbool van de Koude Oorlog maakte.          


Hangardeuren aan de westzijde van de luchthaven. Tot 1990 hadden uitsluitend Amerikaanse, Britse of Franse toestellen landingsrechten voor Tempelhof Central Airport. 

Tower op het meest westelijke uiteinde van de luchthaven. Tot 1990 stond passagiersverkeer op Tempelhof Central Airport onder toezicht van de US Air Force; zij stuurde ook het personeel van de luchtverkeersleiding aan. 



Strategie en Spionage

De luchtbrug maakte eens te meer duidelijk welk belang de Amerikanen hechtten aan West-Berlijn; de door de Berlijnse Muur omringde halve stad was tientallen jaren een vooruitgeschoven post achter het Ijzeren Gordijn, in 'vijandelijk' gebied. Met de inrichting van Tempelhof Air Base in Hitlers niet-afgebouwde Zentralflughafen beschikte de US Air Force over een cruciaal steunpunt. Van hieruit bewaakten en regelden de communicatie- en radarspecialisten van de Amerikaanse luchtmacht, de 1946th Air Communications Squadron het vliegverkeer richting West-Berlijn. Die controle bood enerzijds de mogelijkheid voor spionagevluchten over DDR-gebied en anderzijds de unieke gelegenheid om verdekt vanuit Berlijn - dé frontstad in het conflict tussen Oost en West - Berlijn de vijandelijke communicatiekanalen binnen te dringen.


Een belangrijke rol speelde in ieder geval de US Air Force Security Service, de inlichtingendienst van de Amerikaanse luchtmacht die tegenwoordig nog altijd wereldwijd opereert onder de naam 25th Air Force.


Vergaren van inlichtingen en verzamelen van data werd met het voortschrijden van de Koude Oorlog en de ontwikkeling van militaire communicatietechnologie steeds ingenieuzer. De Amerikanen, gesteund door de Britten, lijken op dat gebied hun strategische voordeel in West-Berlijn maximaal te hebben benut. Op de beruchte Teufelsberg en in het stadsdeel Marienfelde stonden decennialang radarstations, van waaruit specialisten van de Amerikaanse en Britse luchtmacht, in opdracht van de National Security Agency (NSA) militaire berichten van verschillende Oostblokstaten onderschepten. Een op Tempelhof Air Base gestationeerde eenheid van de US Air Force Security Service speelde hierbij een hoofdrol. Waarschijnlijk was deze ook in staat om vanuit Tempelhof - in het kader van elektronische oorlogsvoering - vijandelijke communicatienetwerken plat te leggen. Nog altijd zijn nauwelijks een handjevol informatieve publicaties over deze West-Berlijnse spionagewereld verschenen. Één ding is wel zeker: de voormalige luchthaven Tempelhof biedt nog veel geheimen.  


Ingang van de oude terminal. De strenge, totalitair werkende architectuur van het gebouw biedt een uitstekende decor voor bijvoorbeeld kunstprojecten en filmopnames.  


Vliegverkeer, vluchtelingen en vertraging

Tempelhof Central Airport bood dus plaats aan een Amerikaanse militaire basis en tegelijkertijd - tot midden jaren 70 - aan een drukke terminal voor de burgerluchtvaart. In de jaren 50 waren veel van de passagiers vluchtelingen uit de DDR; voor hun vormde Tempelhof een paart naar de 'vrije wereld'. Met het bouwen van de Berlijnse Muur in 1961 stopte deze grote mensenstroom, al bleven de spanningen van de Koude Oorlog ook hierna voelbaar in het luchtverkeer van en naar West-Berlijn.

 

Het was de Amerikaanse luchtmacht die de zogenaamde luchtcorridoren controleerden. In de regel hadden uitsluitend Amerikaanse, Britse en Franse toestellen toestemming om te landen in Tempelhof. Vanaf eind jaren 70 haalde de legendarisch luchthaven nog regelmatig de wereldpers vanwege enkele spectaculaire vliegtuigkapingen van Poolse toestellen door Oost-Duitse en Poolse vluchtelingen. Met de hereniging van Duitsland in 1990 kreeg ook Lufthansa eindelijk weer mogelijkheid naar Berlijn te vliegen, een recht dat Duitse vliegtuigmaatschappijen na de Tweede Wereldoorlog niet meer hadden. 


Het uitgestrekte vliegveld geeft mogelijkheden voor initiatieven zoals deze mobiele volkstuintjes. 

Het asfalt van de oude landingsbanen biedt ruimte voor talloze sport- en vrijetijdsactiviteiten. 



Het einde van de Koude maakte ook een einde aan de bezetting van Berlijn door de geallieerden. Voor Tempelhof betekende dit - na een kortstondige stijging van passagiersaantallen - het begin van een uiteindelijk langgerekt einde van het vliegverkeerop legendarische veld. Er is zelfs nog een initiatief vanuit burgers en bedrijfsleven tot stand gebracht om Tempelhof open te houden. Het Berlijnse stadsbestuur had duidelijk weinig met nostalgie en bepaalde anders. De oude, 20e eeuwse luchthavens moesten plaats maken voor één grote, 21e eeuwse terminal met shopping mall en ondergronds treinstation. Een plan dat uiteindelijk een kolossale vertraging zou oplopen, maar dat is een heel ander verhaal (zie STADTGEIST-editie 2).  

Verzet en vrijheid

Na het sluiten van de luchthaven in 2008 blijft het Tempelhofer Feld Berlijners en bezoekers in beweging brengen. Bouwen, bouwen, bouwen luidde het devies van het stadsbestuur. De stad heeft woningen nodig, veel en snel. Ja, maar wel betaalbaar en waarom daarmee deze unieke openbare ruimte vullen, dachten veel burgers. De botsende belangen hebben geleid tot protest, inspraakeisen en een referendum in 2014. De meerderheid van de Berlijnse kiezers stemden tegen bebouwing op het veld. Wat dus niet wil zeggen, dat dit voor altijd zo blijft. Laat dit burgeractivisme niet zien, waar vrijheid in essentie om gaat. Burgers die tenminste mee willen praten over het gemeenschappelijke gebruik van de meest waardevolle - en in dit geval zelfs zeer historische - grond in hun directe leefomgeving.


Het vluchtelingenvraagstuk domineert alweer meer dan 3 jaar het maatschappelijke debat in Duitsland. Sinds het uitbreken van de meest recente vluchtelingencrisis in september 2015 hebben duizenden vluchtelingen onderdank gevonden in de hangars en de zgn. tempohomes op het veld. 

De centrale registratie voor aankomende vluchtelingen vindt plaats in één van de hangars. 



Actualiteit en toekomst

Het gigantische luchthavengebouw geniet als nationaal monument en heeft een toekomst. Een sluitend plan voor het bouwwerk is er nog niet, wel een verzamelijk van ideeën en heel veel potentieel. Op dit moment vinden er veel grote evenementen plaats, beurzen, sportmanifestaties, en film- en televisie-opnames. Ook werken er circa honderd firma's en organisaties en dat zullen er in de toekomst meer worden. Op termijn moet hier een volwaardig centrum ontstaan voor innovatieve dienstverlening en werkplekken voor de kunst- en cultuursector. De totstandkoming daar is een taai en stroperig proces, hetzelfde geld voor de vluchtelingenkwestie. De opvang van duizenden vluchtelingen in de oude hangars haalde de wereldpers. Inmiddels is er een betere vluchtelingenaccommodatie, de zogenaamde tempohomes. Daarmee blijft wereldpolitiek aan de orde van de dag op het Tempelhofer Feld, in een fase in de geschiedenis dat Berlijn meer vrijheid kent dan ooit tevoren.