· 

Hoofdstad

© Peter Bijl

Macht zonder onderwerping

Veel Duitsers lijken niet bepaald gerust op de toekomst en discussiëren eindeloos over de koers van het land. Ook in de Benelux galmt het Wir schaffen das! van Angela Merkel nog altijd na, een teken dat Berlijnse politiek ook tot diep in de Lage Landen doordringt. Maar hoe goed is de gemiddelde goed-geïnformeerde Nederlander of Vlaming nu echt op de hoogte van het reilen en zeilen in centrum van de Duitse macht. Tijd voor een grondige verkenning van het politieke landschap van die Hauptstadt; een eerste stap om de hedendaagse rol van Duitsland in het grotere Europese geheel beter te begrijpen. 

Tekst: Tom Bergrath

Beeld: Peter Bijl 


Berlijn was de hoofdstad van achtereenvolgens Pruisen, het Duitse keizerrijk, de Weimarrepubliek, het Derde Rijk; als gedeelde stad van de DDR en op dit moment van de Bondsrepubliek. Ingebed in autoritaire, totalitaire én democratische politieke systemen heeft deze metropool steeds weer brandstof geleverd voor conflicten en ideologische botsingen in de recente Europese geschiedenis. Berlijn is anno 2018 veel meer dan alleen regeringszetel van een sterk land. Ze symboliseert grote politiek-culturele omwentelingen en structurele veranderingen van ons continent.

 

In de eerste 2 decennia van de 21e eeuw is het politieke gewicht Duitsland en daarmee de dat van zijn hoofdstad aanzienlijk toegenomen. Het uitdijen de Duitse macht heeft onvermijdelijk consequenties, voor het land zelf én vooral ook voor de omringende landen. Zwaar weer in de internationale politiek legt tegenwoordig veel meer druk bij de Berlijnse politiek dan ten tijde van de Koude Oorlog, toen het gedeelde land zich nog afzijdig kon houden. De kritische buitenwacht verlangt kordaat handelen van de Bondsregering én duldt geen afwachtende houding.   

In het bijzonder de Eurocrisis, het Oekraïne-conflict en het slepende vluchtelingenvraagstuk hebben aangetoond dat sinds het einde van de WOII zelden zo veel gezag uitstraalde vanuit de Duitse hoofdstad dan in deze tijd, of dat dat buiten Duitsland tenminste verwacht wordt. De uitwerkingen van de Berlijnse politiek zijn hoe dan ook voelbaar ver buiten de Duitse landsgrenzen. Is dat wenselijk? Dat is een hele andere vraag. Het is een feit. Met gevolgen, sommige zeer duidelijk, andere nog onder de oppervlakte. Hoe is die politieke gewichtstoename van Berlijn tot stand gekomen? Om die vraag te kunnen beantwoorden hoeven we niet eens heel ver de geschiedenis in te duiken. Minder dan 30 jaren.

Het vallen van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 opende de poort naar de Duitse hereniging op 3 oktober 1990. Hoewel het woord hereniging weliswaar emoties van dat moment uitdrukte, ging het feitelijk meer om een opname van het territorium van de gestorven DDR in het staatkundige systeem van de Bondsrepubliek. Hoe dat ook zij, deze opeenvolging van zeer historische gebeurtenissen maakte een einde aan 40 jaar Duitse deling in Oost en West. Politieke en maatschappelijke transformatieprocessen in Europa raakte erdoor in een stroomversnelling. In deze periode stortte het Oostblok stortte in als een kaartenhuis, de EU kwam tot stand, vervolgens uitgebreid en oude vertrouwde munten maakten plaats voor een gemeenschappelijke Euro. Democratie en vrijheid leken een definitieve zege te hebben behaald. Een illusie, zo lieten de conflicten op de Balkan al snel zien. Maar dat is weer een ander verhaal.

Bonn óf Berlijn

De uitdijing van Duitsland in 1990 wierp naast grote economische uitdagingen en problemen ook politieke struikelblokken op. De meest dringende kwestie was de zogenaamde Hauptstadtfrage, de vraag of het 'grote' Berlijn het 'kleine' Bonn moest vervangen als regeringszetel van de Bondsrepubliek. Het eenwordingsverdrag had dan wel een eenheid gesmeed op bestuurlijk niveau, de keuze 'Bonn' of 'Berlijn' liet een diepe politieke tweespalt zien. Het publieke debat omtrent deze kwestie was zeer emotioneel beladen en ging over veel meer dan alleen een keuze tussen twee steden. Het ging ook "om de toekomst van ons allen, om onze toekomst in ons verenigde Duitsland, dat zijn eigen eenheid nog moet vinden, en om onze toekomst in een Europa, dat zijn eenheid moet realiseren." Aldus Wolfgang Schäuble, CDU-politicus en coryfee in zijn legendarische pleidooi van 20 juni 1991 vóór Berlijn als regeringszetel.

 

Voorstanders van Bonn hamerden op de bescheidenheid en die het stadje aan de Rijn uitstraalde. Met Bonn als hoofdstad had (West-)Duitsland vanaf 1949 een nieuwe weg ingeslagen. Na eerst een periode van ongekende economische groei (Wirtschaftswunder) in gang te hebben gezet kon de BRD zich ontpoppen als een gerespecteerd lid van de internationale gemeenschap (dat wel veel moeite had het nazi-verleden van zich af te schudden). Het 'Bonn-kamp' wilde niet meer afwijken van deze koers van stabiliteit en vrede en zagen het behoud van de regering in Bonn als symbool daarvan, ook nu Duitsland aan het einde van de 20e eeuw weer een stuk groter was geworden.

Voor tegenstanders van Berlijn stond de oude hoofdstad door zijn verleden voor agressieve machtspolitiek, totalitarisme en internationaal isolement stond. Daarmee had het alle aanspraak verloren om regeringszetel van een modern, democratisch en open Duitsland te kunnen worden. 

Voorstanders van een verhuizing naar Berlijn wezen juist op een omgekeerde symboolwerking. Nergens was de deling tussen Oost en West en het verlangen naar eenheid zo scherp voelbaar geweest; nergens beleefden de Duitsers de euforie na het vallen van de Muur zo intens als hier. Ja, Berlijn had een zware historische erfenis. Maar juist sinds 1989 stond ze ook voor een strijd voor vrijheid en democratie. Alleen met een duidelijke keuze voor Berlijn zou de hereniging van Oost en West een echte zijn.

 

Ondanks de steun van politieke zwaargewichten als Willy Brandt, Helmut Kohl en een jonge Angela Merkel was het kantje boord voor Berlijn. Bijna de krapst mogelijk meerderheid het Duitse parlement  bepaalde - na een historisch debat - met 17 stemmen verschil dat regering en parlement naar Berlijn zouden verhuizen. Toch heeft de Duitse regering niet de stekker uit Bonn willen trekken. Tot op heden is ze een bestuurlijk centrum gebleven dat de titel Bundesstadt draagt; een aantal ministeries is hier gevestigd, evenals duizenden federale ambtenaren. 

 

Metafmorfose

Het Hauptstadtbeschluss van 1991 en het daaruit resulterende Berlin/Bonn-Gesetz van 1994 maakte de weg vrij om van Berlijn een moderne hoofdstad te maken. De door oorlog en deling gehavende stad ging volledig op de schop. Wie toen de stad heeft bezocht herkent in het centrum bijna niets meer, zo een ingrijpende gedaanteverwisseling heeft ze ondergaan. Zeker in Mitte, het meest centrale stadsdeel zijn de verwaarlozing, de verpaupering en de grauwe trustesse van Oost-Berlijn volledig weggepoetst. Sporen van het verleden zijn hier zorgvuldig geconserveerd, bouwvallige woonhuizen en fabrieksgebouwen gesaneerd en braakliggende terreinen opgevuld met moderne woonblokken of kantoorpanden. Waar de Berlijnse de vooroorlogse infrastrucuur doormidden gekapt had zijn nieuwe stations, wegen en spoorverbindingen gebouwd.  Het maken van deze 'nieuwe' hoofdstad is een mammoetopgave en nog altijd, bijna 30 jaar na het einde van de DDR, niet afgerond.  

 

De stad gold jarenlang als de grootste bouwput van Europa, die beheerst werd door stof, modder en overtollig grondwater. En kranen, kranen en nog eens kranen. Veel projecten zijn afgerond. De stad zelf lijkt nooit helemaal af te komen, maar na jaren van stilstand en achteruitgang, functioneert de stad weer. Misschien in economisch en infrastructureel opzicht nog niet optimaal, maar als politiek centrum zeker naar behoren. Daar zijn dan vanuit de Bund (federale overheid) miljarden marken en euro's voor geïnvesteerd. Voor de uitvoering van politieke en representatieve functies werd én wordt een deel van het verwoeste historische stadscentrum weer gereconstrueerd.  In een cirkel van pak 'm beet twee kilometer rondom de Brandenburger Tor is een mondain regeringscentrum ontstaan met eigentijdse ministeries en parlementsgebouwen. Terwijl die monumentale stadspoort tot 1989 nog gevangen stond in het Niemandsland tussen de omheiningen van de Berlijnse Muur.   


De koepel van de Reichstag staat meer dan welk gebouw dan ook voor de herrijzenis en vernieuwing van Berlijn als hoofdstad van Duitsland. © Peter Bijl


 

 HOE BERLIJN ZICH FINANCIERT

Alles muss raus – Ausverkauf! Das Amerika-Haus, die GSW, Bauland am Schlossplatz – in den Jahren nach dem Mauerfall, als Berlin vor der Pleite stand, bot der Senat landeseigene Vermögen in großen Mengen zum Verkauf an. Der Finanznot gehorchend, und weil die Privatisierung Öffentlichen Eigentums in den neunziger Jahren in Mode war. Jetzt hat sich das Blatt gewendet, der neue Mainstream heißt: Rekommunalisierung. Was damals billig abgegeben wurde, muss jetzt teuer zurückgekauft werden. Erst Anteile an den Wasserbetrieben und jetzt: Immobilien. Finanzsenator Matthias Kollatz-Ahnen (SPD) hat angekündigt, nun auch aus dem landeseigenen Investitions-Topf SIWANA schöpfen zu wollen, um Grundstücke für öffentliche Zwecke im großen Stil zu erwerben.

Wat hebben die gigantische investeringen opgeleverd voor Berlijn als hoofdstad? Ten eerste is het stadsdeel Mitte, zoals het dat voor de Tweede Wereldoorlog ook was, weer het kloppende, politieke hart van het economisch sterkste land van Europa.   

Berlijn in eigen land

Netwerk

Berlijn in de wereld

Metamorfose

In krap iets meer dan een kwart eeuw hebben verschillende delen van Berlijn een grondige gedaanteverwisseling ondergaan. Zeker In centrale stadsdelen als Mitte en Prenzlauer Berg zijn de verwaarlozing, de verpaupering en de grauwe tristesse van Oost-Berlijn volledig weggepoetst. Oorlogsresten zijn hier zorgvuldig geconserveerd, bouwvallige woonhuizen en fabrieksgebouwen gesaneerd en braakliggende terreinen gevuld met moderne appartementen of kantoren. In een halve cirkel van een kilometer rondom de Brandenburger Tor is een mondain regeringscentrum ontstaan met eigentijdse ministeries en parlementsgebouwen. Terwijl die monumentale stadspoort tot 1989 nog gevangen werd gehouden door de Berlijnse Muur, in de uitgestrekte leegte van het Niemandsland.


Een uiterst Slenterend door de bij vlagen zeer imposante architectuur van het Regierungviertel, tussen de volksvertegenwoordigers, diplomaten, bestuurders en hoofdstedelijk massatoerisme is het nauwelijks nauwelijks voor te stellen dat in 1991 Berlijn.



 

   

  

De val van de Berlijnse Muur is al weer een kwart mensenleven geleden. Het eenwordingsverdrag (Einigungsvertrag) tussen de Bondsrepubliek Duitsland en de Duitse Democratische Republiek, ondertekend en goedgekeurd in de late zomer van 1990 maakte een einde aan ruim 4 decennia jaar deling in Oost- en West-Duitsland. De Duitse regering koos 3 oktober 1990 als de officiële Dag van de Duitse Eenheid - het sluitstuk van de Duitse politieke hereniging, een proces dat met de vreedzame revolutie en het vallen van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 was ingezet. De woorden eenwording en hereniging veronderstellen een gelijkwaardige samensmelting van Oost en West, een ietwat vertekend beeld van de historische realiteit. Feitelijk hield op die dag de DDR op te bestaan, terwijl de BRD meer dan 100.000 km² grondgebied en een kleine 17 miljoen inwoners erbij kreeg. Vijftien Oost-Duitse bestuurlijke regio’s (Bezirke) werden heringedeeld in 6 nieuwe Bundesländer (deelstaten), die op deze dag in het grondwettelijke systeem van de - voorheen West-Duitse - Bondsrepubliek werden opgenomen. In plaats van ‘hereniging van Oost en West’ kan ook van een ‘toetreding van Oost tot West’ gesproken worden - geen Wiedervereinigung, maar een Beitritt.

 

Ongeacht deze woordkeuze is deze gebeurtenis een mijlpaal in de recente Europese geschiedenis geweest.        

Nu het Oostblok uiteenviel, het Ijzeren Gordijn zich opende en de Berlijnse Muur gevallen was kon het politiek en economisch invloedrijkste land van het continent aan een nieuwe rol op het internationale toneel; de weg naar de totstandkoming van de Europese Unie lag vrij. Bijna 3 decennia nadien kan Duitsland en in het bijzonder zijn hoofdstad Berlijn beduidend meer politiek gewicht in de schaal leggen dan in de periode tot 1989. Nu de Muur sinds dit jaar officieel langer verdwenen is, dan dat hij gestaan heeft, is het de moeite waard terug te blikken op 28 jaar geschiedenis van het ‘herenigde’ Duitsland. Hoe heeft het land zich politiek ontwikkeld, bezien vanuit een Europees perspectief?

In Berlijn zette het politieke transformatieproces al vrijwel direct na de vreedzame revolutie van 1989 in; nergens in Duitsland zijn de veranderingen van 3 decennia Duitse hereniging zo ingrijpend én zichtbaar geweest als in de hoofdstad. Terwijl het aanvankelijk nog helemaal niet zeker was dat de regering van het ‘nieuwe’ Duitsland zich in Berlijn zou vestigen. De keuze voor een regeringszetel was de meest urgente kwestie in de maanden na de eenwording. Berlijn kreeg de symbolische titel Bundeshauptstadt, het politieke machtscentrum bevond zich echter sinds 1949 in Bonn.

 

Haupstadtfrage 
1991 was zeker niet het eerste moment dat Duitsland een geschikte hoofdstad moest kiezen. In 1948 Frankfurt of Bonn. In 1871 was het ook allerminst een uitgemaakte zaak dat het Pruisische Berlijn hoofdstad zou worden van het Duitse keizerrijk.

  

 

    



Aufbau Ost
Solidaritätszuschlag - Solidarpakt I - Solidarpakt II


-------------------

Kortom, Bonn-voorstanders projecteerden de licht-verteerbare hoofdstukken van de (West)-Duitse naoorlogse geschiedenis op Bonn en de donkere episodes van de 20e eeuw op Berlijn. Bonn als lichtbaken en symbool van een modern, open en coöperatief Duitsland en Berlijn als dat van het oude, protectionistische en agressieve. De Bonner Republik had van (West-)Duitsland een verantwoordelijke macht in Europa gemaakt. Bonn

 

Pleitbezorgers van Berlijn vonden dat alleen met een keuze voor een toekomstige regeringszetel aan de Berlijnse Spree, Oost en West pas echt herenigd zouden zijn. Op 21 juni 1991 moest de Duitse Bundestag - op dat moment dus nog in Bonn gezeteld - namens het het hele land een knoop doorhakken in het hoofdstadvraagstuk. Na een urenlang debat waarin politieke zwaargewichten als Helmuth Kohl, Willy Brandt, Wolfgang Schäuble en een nog jonge Angela Merkel krachtige pleidooien hielden, kantelde de stemming in het voordeel van Berlijn. De uiteindelijke uitslag liet een enorme verdeeldheid zien tussen Oost- en West-, maar ook tussen Noord- en Zuid-Duitsland. Bijna de helft had voor Bonn gekozen; een krappe meerderheid (zie tabel) bepaalde dat de belangrijkste organen van de Duitse democratie, parlement en regering, definitief in Berlijn zouden gaan zetelen.     

 

Heeft de verhuizing van Bonn naar Berlijn daadwerkelijk de Duitse politiek rigoureus veranderd? Anders gezegd, is het politieke klimaat dat vanuit Duitsland naar de rest van de wereld uitstraalt nu wezenlijk anders geworden als in de tijd dat de Bondsregering in Bonn zetelde.




 

 






De Duitse hoofdstadvraag is een prangende kwestie. Berlijn heeft zich ontwikkeld tot politiek centrum is als hoofdstad niet meer zo omstreden als het is geweest. Toch heeft het de vraagtekens nooit helemaal weg kunnen nemen.

 

‘Bund der Berliner’: In Berlijn klopt het hart van Duitsland.

 

Reichshauptstadt: rasante opkomst van Berlijn als metropool (Ambitie)

 

Na Stunde Null had Berlijn zijn glans verloren. “Een gevallen ster onder de hoofdsteden”

Hoop op wederopstanding. Echter Bonn vestigde zich in het hoofd van velen als geschikte vervanger van Berlijn en niet als tijdelijke oplossing.  

 

Grossmanssucht gegenüber Berliner Beschaulichkeit. Bonn stond voor democratische traditie vanaf 1949, Berlijn voor militarisme, keizerrijk en 2 dictaturen.

 

Das Argument, Berlin sei doch die einzige echte Metropole Deutschlands, lässt Pflüger nicht gelten. Paris, Madrid, London, alle diese Städte würden im Rahmen der EU an Bedeutung verlieren. Allein das antinationale Bonn als Hauptstadt sei eine zeitgemäße Lösung. Mit Briefen, Anzeigen und Aufklebern versucht der "Bund der Berliner" Stimmung für Berlin zu machen und Abgeordnete zu überzeugen

Berlin-Bonn-Debatte: 320 stemmen tegen, 338 voor: eindelijk weer hoofdstad!

 

Sternstunde des Parlaments - Rhetorische Stunde

 

Artikel “Berlijn als (geo)politiek centrum”


 

 

Rode draad
Karakterschets van Berlijn als hoofdstad - de contouren van een nieuwe republiek. Niet kijken naar de poppetjes (Merkel, Schäuble, etc), maar naar brede ontwikkelingen, structuren. Merkel stuurt niet, ze deint mee - als een kapitein - op de golven van mondiale transformatieprocessen.

 

In de zomer  

Hoofdlijnen

  • Terugblik Haupstadtdebatte
    Berlijn als regeringsstad? In 1991 bracht deze vraag veel emoties teweeg in Duitsland. Op 20 juni van dat jaar beleefde deze kwestie een voor de toenmalige volksvertegenwoordiging een zenuwslopend hoogtepunt.  Nu,meer dan een kwart eeuw later, geldt de stemming van die dag als een mijlpaal in de recente parlementaire historie van Duitsland. Bijna de helft van het parlement had liever het Rijnlandse Bonn behouden als regeringsstad (kader). Uiterst krappe meerderheid, achttien stemmen verschil. Van de Bonner Republik naar de Berliner Republik. Continuiteit van de oude republiek / discontinuiteit - heeft de verhuizing naar Berlijn ook een verschuiving in de politieke agenda, het politieke klimaat teweeggebracht.

 

  • Het besluit zetten een gigantische verhuisoperatie in gang. Parlement, regering en ministeries verhuisden van de Rijn naar de Spree.  

    Bonn was overzichtelijk - (niet) passend als hoofdstad van een groot econommisch machtsblok dat Duitsland sinds de Hereniging in 1990 alleen nog maar meer is geworden. Bonn was een Provisorium, een tijdelijke oplossing. Toch stond de stad ook symbool voor een nieuw naoorlogs (West-)Duitsland. Bonn stond vooral voor het herstel van vertrouwen van de Westerse gemeenschap in Duitsland. Bonn straalde uit dat (West-)Duitsland een bescheiden, federale staat was, niet uit op uiterlijk machtsvertoon en grootheidswaan.  Berlijn stond voor militarisme, Pruisen, Nazisme en centralisme. Desondank bleef Berlijn wel een (vrijheids)symbool als gedeelde stad in de Koude Oorlog. De West-Duitsers accepteerden Bonn als hoofdstad. Muur cementeerde de deling. Bonn stond voor Wirtschaftswunder, functionerende welvaartsstaat, stabiele democratie. Interantionaal succesmodel. Berlijn raakte uit beeld bij de West-Duitsers. 1945/49 als begin van een successtory.

  • Fascinatie voor Berlijn is gegroeid. In die tijd riep de stad ook veel meer negatieve gevoelens op - de afstand tot het gecompliceerde verleden nog te gering. Berlijn als ‘natuurlijke’ hoofdstad. Voor veel Oost-Duitsers had Bonn weinig emotionele betekenis. Zeker in de DDR-oppositie was Berlijn het politieke hart van een herenigd Berlijn. Voor DDR-burgers gold de keuze voor Berlijn ook als een tegemoetkoming aan de Oost-Duitsers, als een signaal dat de tradities van de Rijnlandse republiek niet klakkeloos overgenomen zouden worden.
    Debat/discours was heftig en gesplitst in 3 hoofdstromen:
    1. West-Duitse voorstanders van Berlijn:  hoofdstadvraag gekoppeld aan het lot van Duitsland, zelfs het lot van Europa. Doel: ingrijpende verandering van de republiek.
    2. Oost-Duitse voorstanders van Berlijn: keuze voor Berlijn als kroon op of teken van een ware hereniging. Berlijn als symbolische tegemoetkoming van het Westen aan het Oosten.
    3.Voorstanders van Bonn: geen nationale pathos, cijfermatige/economische onderbouwing, zwakke economische toestand van het oosten, vrees voor stekker uit Bonn. Pragmatisme i.p.v. nationalisme.

  • 10 uur durende Redeschlacht. Grote scheidingslijnen in volkspartijen.
    (voorbode voor interne richtingenstrijd in de partijen tussen modernisten en traditionalisten. FDP, Grüne en die Linke in meerderheid vóór Berlijn.

  • Noord- en Oost-Duitse politici in meerderheid voor Berlijn.

  • Bonn stond voor het Duitsland dat zich bewezen had, beproevingen had doorstaan, degelijkheid. Symbool voor een succesvolle democratie. Zakelijke argumentatie: kosten; emotionele keuze voor Bonn: bescheidenheid, nederigheid. Defensieve en decentrale organisatie van de staat; federalistische opbouw. Postnatiuonale orientatie van de politieke cultuur. Jonge generatie geen behoefte aan nationale symboliek. Berlijn als gevaar voor het federalisme. Bonn zou voor het federale evenwicht zorgen. Vrees voor ‘megastad’ Berlijn. Waarschuwingen voor oplaaiend nationalisme.

  • Voorstel voor compromis: taakverdeling van hoofdstadfuncties: Konsensantrag / Konsensstrategie.

  • Westduitse voorstanders van Berlijn: dramatisme, niet in de eerste plaats om werkgelegenheid of economie, maar om de toekomst van Duitsland. Nadruk op het historische moment, de mijlpaal voor de natie. Richard von Wieszäcker: Memorandum zur Hauptstadt (!): Berlijn als Europese draaischijf: keuze voor Berlijn niet alleen in nationaal belang, maar ook in Europese context.  

  • Berlijn: startschot voor nieuwe politieke agenda, hervormingen, afstand van oude structuren. Bonn stond ook voor beperkte soevereiniteit (achtergronf Golfoorlog: roep om ook op internationaal niveu weer in de voorste gelederen mee te spelen.
    Michael Stürmer: Bonn als symbool voor dwangmatige conflictvermijding als fundament voor de Duitse buitenlandse en defensiepolitiek.

  • Oost-Duitse perspectief op Berlijn als hoofdstad. Gelijkwaardig samengaan van beide gedeelde staten. Heinrich August Winkler: verhuizing naar Berlijn als symbool voor echte aansluiting van DDR en ware hereniging. DDR-bevolking had zich ook al onderworpen aan BRD-grondwet. Politici uit de nieuwe Bundesländer: de hoofdstad moet daar zijn, waar de centrale problemen van de eenheid zijn.

  • Berlijnse schrijver Friedrich Dieckmann hoopte dat keuze voor Berlijn tot een ontprovincialisering van het Duitse politieke bewustzijn zou voeren.

  • Na besluit voltrok zich wel degelijk een paradigmawisseling w.b. politieke agenda. Modernistische stromingen grepen hun kansen.

  • Betekende verhuizing ook een nieuw Duitsland, een nieuwe republiek. Vóór Bonn: stabilisatie van de oude Republiek. In voorzichtige mate waren voorstanders van Berlijn, ook voorstanders van veranderingen van die oude republiek.
    In de loop van de jaren 90 veranderde het imago van Berlijn in positieve zin (Love Parade). Berlijn als symbool moderne, dynamische metropool. Ontwaken, een nieuwe tijd, vooruitgang en beweging. Bonn = stilstand en gezapigheid. Dit was de mentale en culturele bodem voor neoliberalisme van de jaren 90 en Beurzen-boom-stemming in de jaren 90, ook bodem voor maatschappelijke debatten rondom omgang met nieuwe vormen van patriotisme (WK 2006). Verbinding tussen nieuwe republiek en radicale hervormingspolitiek van rood-groen, revisie in de buitenlandse- en veiligheidspolitiek. Duitsland dat weer militaire inzette, strevend naar een permanente zetel in de Veiligheidsraad.

  • Begin jaren negentig nog grote onenigheid. In 2007 zag meerderheid het als een juiste keuze naar Berlijn te verhuizen.

  • Berlijn heeft geen compleet nieuwe republiek teweeggebracht. Grondwettelijke kaders zorgen voor continuïteit. Was het een grote breuk, slechts een minderheid van de Duitsers is bereid dat te geloven.  

  • 20 juni 1991: “Beschlusses des Deutschen Bundestages zur Vollendung der Einheit Deutschlands.      

  • Berlin/Bonn-Gesetz  
    Berlijn was al hoofdstad geworden, maar zou nu ook regeringsstad worden. Bonn nu - nog altijd veel ministeries daar (cijfers!). Bonn is de geboorteplaats van de Duitse democratie, hoewel in 1949 als een provisorische, tijdelijke hoofdstad bedacht. Het Berlin-Bonn-Gesetz bepaalde niet alleen de verhuizing van regering en parlement naar Berlijn, maar ook verhuizing van overheidsdiensten naar Berlijn(!). In mei 1994 ging het van kracht. Berlijn is Bundeshauptstadt, Bonn heeft de titel Bundesstadt gekregen. Als waarnemend hoofdstad had Bonn een wezenlijke bijdrage geleverd aan de identificatie van democratische en federale principes van het land. Doel van de wet was ook om niet de stekker uit Bonn te trekken - compensatieregeling. Overheidsdiensten en ministeries in Bonn. Ministeries met een hoofdzetel in Bonn kregen ook afdelingen in Berlijn. Eerlijke werkverdeling tussen Bonn en Berlijn. De vraag of dit meer dan 20 jaar later nog altijd effectief is? In het bijzonder de volgende beleidsterreinen in Bonn ondersteuning: Onderwijs, wetenschap, telecommunicatie, Onderzoek, technologie, gezondheid, milieu, levensmiddelen, landbouw, bosbouw, ontwikkelingspolitiek, nationale, internationale en supranationale instellingen en defensie (NATO, westers bondgenootschap, waarom deze keuze - geopolitiek - nato?).http://www.bpb.de/geschichte/deutsche-einheit/20-jahre-hauptstadtbeschluss/39749/berlin-bonn-gesetz

  • Het zier er niet naar uit dat in de toekomst alle resterende ministeries in Bonn naar Berlijn zullen verhuizen. Het nieuwe coalitieverdrag bevestigd dit. Hoewel in Berlijn veel stemmen klinken voor en volledige defnitieve vestiging van alle ministeries in Berlijn, is dit voorlopig niet aan de orde. SPD / CSU: Bonn blijft het tweede politieke centrum in Duitsland.

  • Teilungskostenbericht 2017 https://www.berliner-zeitung.de/politik/bonn-und-berlin-pendeln-zwischen-alter-und-neuer-hauptstadt-kostet-acht-millionen-euro-29965974?view=fragmentPreview

    http://www.general-anzeiger-bonn.de/news/politik/deutschland/Ausgaben-für-Bonn-Berlin-steigen-wieder-article3826385.html


  • Hoofdstedelijke planning (al voor het einde van de DDR in gang gezet!!).
    Bestluit dus gemaakt in 1991, op papier vastgelegd in 1994. Daarmee was slechts een eerste stap. Berlijn was een kapotte stad, die nu onder handen moest worden genomen om er een hoofdstad van te maken. Grootste bouwput van Europa.  
    op plek van Germania (gigaproject van ongekende dimensies) - Bouwput - Christo - Band des Bundes - keuze voor Spreebogen (politieke keuze).
    Parlements- und regierungsviertel. Het gebied tussen tussen Tiergarten, Spreebogen en Humboldthafen gold als een enorme uitdaging voor stadsplanners en archicten. ‘Platz der Republik’ in stedenbouwkundig opzicht gecompliceerd areaal. Sinds het einde van de 19e eeuw zijn verschillende ontwerpen de revue gepasseerd. Nord-Süd-Achse (jaren 20) van Humboldthafen naar Anhalter Bahnhof. Pla van Stadtbaurat Martin Mächler: integratie van het Parlementsgebouw in een politiek-architectonisch centrum voor de nieuwe republiek. Spreebogen - gebied rondom Königsplatz volledig vernietigd.

    Hauptstadtbeschluss 1991: Spreebogen - Opdracht een parlements- en regeringdistrict te ontwerpen dat in zijn architectuur het democratische staatsbestel van Duitsland weerspiegelt. Plus goede verkeerstechnische verbindingen, optimale werkomstandigheden en uitstekende veiligheidsstructuren, tegelijkertijd een plek van transparante politiek, die dicht bij de burger staat. Band des Bundes: 100 meter breed, 1 kilometer lang - Axel Schulte, Charlotte Frank - lineaire tegenstuk voor de bocht van de Spree - Oost-West verbinding dwars door eerde Noord-Zuid-Plannen.
    Bundes- of Bürgerforum nooit af. Bundesbaugesellschaft. Oost-West-brug over se Spree als symbool van de hereniging. Open hallenconstructie, transparante structuren.    

  • Verhuizing - nog altijd niet af - Marie-Elisabeth-Lüdershaus (https://www.tagesspiegel.de/politik/sanierungsfall-berliner-regierungsviertel-baupfusch-und-abnutzung-bei-bundesbauten/14766452.html (gefaald bouwproject).
    De hoofdstad is nog altijd niet af.

  • BND / Bundeswehr
    Nieuwe BND-Zentrale (gefaald bouwproject - nieuwe rol in internationale betrekkingen

  • Buitenlandse politiek
    Politiek zwaargewicht? Europa - As Berlijn-Parijs. Geopolitiek - vluchtelingen, Rusland, Syrie, Turkije. Duitsland supermacht op het gebied van ‘softpower’. Trump dwingt ook Duitsland om in de buitenlandse politiek volwassen te worden.
    Merkel / Gauck: meer verantwoordelijkheid in de wereld overnemen. Economisch halfzwaargewicht. Duitsland als serieus te nemen spelen in de internationale veiligheids- en defensiepolitiek is nog ver te zoeken. Primaire tegenstelling in de Duitse buitenlandse politiek: hoge morele en humanitaire toon, maar geen bereidheid deze met militaire macht door te drukken.  

    Auf den Gebieten der „soft power“, die nicht unterschätzt werden sollte, hat Deutschland sich schon zu einer Supermacht entwickelt. Doch wer will, dass Europa auch zu einem ernstzunehmenden sicherheitspolitischen Faktor in der Welt wird – was auch ohne Trump nötig wäre, mit ihm aber mehr denn je – darf sich auf Dauer auch nicht aus der Lastenteilung bei den in mehrfacher Hinsicht harten Aufgaben ausklinken. Den Grundwiderspruch der deutschen Außenpolitik, hohe moralische und humanitäre Ansprüche zu haben, aber nur eine geringe Bereitschaft, sie im Notfall auch „robust“ durchzusetzen, löst man jedenfalls selbst dann nicht mit unbewaffneten Aufklärungsflügen auf, wenn sie einem das ganze Elend zeigen.

    -----
    Bron: http://www.zeit.de/2018/17/aussenpolitik-strategie-verantwortung-deutschland-angela-merkel

    Neemt Duitsland meer verantwoordelijkheid in de wereldpolitiek? “Het klaarblijkelijk machtigste land van Europa heeft dringend behoefte aan een debat over strategien en buitenlandse politiek. Zeker moet daarbij ook over militaire slagkracht gediscussieerd worden. Duikt de Duitse regering weg van verantwoordelijkheid?
    Meerderheid van Duitsers tegen inzet van Bundeswehr. Wat is de rol van Merkel. Categorische nee van Merkel inzake militair ingrijpen in Syrie draait een serieus debat over Duitslands rol in de wereld de nek om. Hoewel regering eerder aankodigde meer verantwoordelijkheid in de wereld te zullen dragen. Toch verloopt crisismanagement als volgt: als het er echt om gaat, doet Duitsland niet mee. Probleem: het ontbreekt Duitsland een een sluitende buitenlandspolitieke - en veiligheidsstrategie, dat past bij haar status als economisch sterkste land in Europa. Geen strategie, geen debat. Geen debat, niet weg van traditioneel voorbehoud bij militaire acties. Maatschappelijke afwijzing van militair ingrijpen: geen strategie.
    ------

  • Lobbyismus
    Als economisch centrum stelt Berlijn weinig voor. De vierde macht - komst van internationale parlementaire pers - Lobbyismus - de vijfde macht - Lobbycontrol (kader) - wapendeals

 

  • Grote (faal)projecten
    Bankenschandaal jaren 90 - Schulden - BER - Staatsopera - Humboldtforum - Museuminsel

  • Perspectief van de rest van Duitsland op hoofdstad

  • Internationaal perspectief op Berlijn (Guardian; New York Times, Politico, etc)

  • Landesregierung versus Bundesregierung (reserve)  

  • Ist Berlin Weltstadt?

Angela Merkel mag dé blikvanger en hét uithangbord zijn, de dagelijkse politiek in de Duitse hoofdstad wordt natuurlijk niet gemaakt door één persoon plus een handjevol ministers. De wereld is nu eenmaal niet te ordenen in zij die regeren en zij die geregeerd worden - al helemaal niet in een moderne netwerkmaatschappij. Het zijn juist de netwerken die in het Berlijnse politieke landschap (en niet alleen hier) dagelijks, op verschillende niveaus en in uitlopende vormen politiek bedrijven. In de onderlinge wisselwerking en botsingen tussen die netwerken ontstaat die politiek    

 De stad biedt met zijn een overschot aan geschikte eventlocaties een uitstekende bühne voor internationale politieke, wetenschappelijke en culturele congressen. Het Berlijn van nu heeft dan wel (bijlange na) niet de economische slagkracht en het kapitaal van financiële metropolen als New York, San Fransisco of Shanghai, de stad is wel degelijk een mondiaal trefpunt geworden voor politieke kwartiermakers, intellectuelen, culturele ondernemers en besluitvormers. Het             
 



Niet in de laatste plaats hebben talloze mondiaal opererende politieke stichtingen, ngo’s en (lobby-)organisaties juist hier een basis. Vanuit Berlijn vertakken zich internationale politieke netwerken, die zeker ook tot in de Benelux reiken.  

 

Het politieke landschap in Berlijn is een wirwar van netwerken.