· 

Interview: Waarom Berlijn?

Waarom Berlijn? Het is een vraag die ons de afgelopen jaren meer dan eens gesteld is. Omdat het een stad is die, vanwege verschillende redenen, een aantrekkingskracht op ons heeft gehad.

 

Maar als er iets is dat ons drie, Stadtgeist-redacteuren Paul de Bruijn, Peter Bijl en Tom Bergrath (vlnr), met elkaar verbindt, is dat Berlijn ons de afgelopen jaren ook op persoonlijke vlakken heeft veranderd. Welke inspiratie we in de stad hebben opgedaan? En hoe die persoonlijke transformatie eruit ziet? We delen het hierbij met elkaar - en met u. 


Waarom Berlijn?

Tom: ´Berlijn was voor mij onderdeel van een zoektocht. Ik heb er een emotionele binding mee. Dit heeft vooral te maken met mijn persoonlijke familiegeschiedenissen. Mijn opa is geboren in Noordrijn-Westfalen, en in zijn twintiger jaren naar Nederland gekomen. Mijn oma is geboren in Maastricht, waar mijn moeder was gearriveerd, als vluchtelinge in de Eerste Wereldoorlog. Mijn andere opa is Rotterdammer. Hij heeft eerst de bombardementen meegemaakt, is later door de nazi´s gevangen genomen, en bracht de laatste oorlogsjaren als dwangarbeider in verschrikkelijke omstandigheden door in Duitsland. En mijn vader was voor zijn werk veel in de Sovjet-Unie – en kwam telkens thuis met spannende verhalen over spionage en KGB. Het gevoel dat ik in Berlijn iets te zoeken had, bekroop mij dan ook al lang voordat ik ooit voor het eerst in de stad was. Berlijn leek mij een stad van antwoorden.

 

Boeken en muziek leidden me eveneens altijd al naar Berlijn; mijn broer was een grote David Bowie-fan, ikzelf was verzot op Iggy Pop. Zijn nummer The Passenger, over een ritje met de S-Bahn naar de Wannsee, heb ik grijsgedraaid. Net zoals Christiane F.: Wir Kinder vom Bahnhof Zoo als tiener mijn lievelingsboek was. Ik heb het minimaal 10x gelezen. Juist die donkere kant vond ik spannend. Het extreme karakter daarvan, die rauwheid: ik zag het niet in mijn omgeving. Ik groeide op in het Heerlen van de jaren ´80; een stad vol afgrijselijke naoorlogse architectuur, en met een drugsprobleem. Ook al was Heerlen daarmee een beetje West-Berlijn in het klein, ik begon tijdens mijn jeugd al een beetje in te zien hoe onbezorgd Nederland is. 




Peter: ´De eerste keer dat ik in Berlijn was, in 2000, vond ik de stad maar verwarrend. Lopende over gevoelsmatig eeuwig doorgaande straten, bekroop me het gevoel toch iets te missen. Berlijn had toch wel meer te bieden?

 

Hoe anders werd dit bij mijn tweede bezoekje, een jaar later. Wandelend door de druilerige miezerregen, langs het overgebleven stuk Muur in de Niederkirchnerstraße, bekroop me op die donkere maandagavond 10 september 2001 een naargeestig gevoel. De historische lading van de stad begon steeds sterker tot me door te dringen.

 

De dag erna schrok iedereen op door de terroristische aanslagen op het World Trade Center. Een keerpunt in de moderne tijd, zoals de Val van de Berlijnse Muur dat twaalf jaar eerder ook was. Maar door de zwaarte en intensiteit van Berlijn, juist die stad van zijn oorlogsverleden en van de Muur, voelde ik de schok zoveel intenser, dan als ik diezelfde beelden gewoon op de bank van mijn studentenhuis in Utrecht had gezien.

 

Die avond was ik bij een concert van Radiohead, dat door alle spanning een haast apocalyptische lading kende. Tijdens die bewogen dagen kroop Berlijn langzaam maar zeker onder mijn huid. Keer op keer bleef ik de jaren daarna terugkeren, om steeds meer lagen van de stad te ontdekken. En iedere keer voelde me ik daarbij meer op mijn plek.´




Paul: ´Bij mij was het ook geen liefde op het eerste gezicht. Mijn eerste kennismaking met Berlijn was een beroerde. Het was 1978, de Muur stond er nog. Ik was 22 jaar, met een vriend reden we van Amsterdam in een iets te opvallende oranje auto over die rare transitroute naar West-Berlijn, met overal Vopo´s erom heen. Maar Berlijn was zo lelijk, zo grauw en kende telkens weer die bedompte Muur. In 1990 was het al wat beter, toen ik de stad met mijn schoonouders bezocht, maar daarmee is het dan wel gezegd. Toen ik in 2006 nog eens ging, kreeg ik het gevoel dat er een nieuwe generatie in de stad was opgestaan, die anders – opener - met de omgeving omging. Maar ik had het gevoel de essentie nog niet te pakken te hebben. Dus ben ik in de jaren daarna regelmatig teruggegaan – en begon de stad steeds meer te waarderen.´


´Mijn eerste kennismaking met Berlijn was een beroerde´


Wat bracht je naar Berlijn?

Tom: ´Een stage voor mijn studie internationale betrekkingen was mijn mogelijkheid om naar Berlijn te gaan. Ik belandde bij een organisatie op het gebied van de Erinnerungskultur, en viel qua timing met mijn neus stevig in de boter: het Holocaust Monument was net geopend, er waren stevige discussies aan de gang over het op te richten homomonument en er werd volop bediscussieerd of er op de plek van de Führerbunker wel of geen informatiebordje mocht komen. Ik raakte nauw betrokken bij enkele projecten van het Haus der Wannsee Konferenz. Ik heb daarin vele pijnpunten gezien, wanneer het gaat om het verleden. Maar het maakte allemaal enorm veel indruk.´   

Peter: ´In 2004 bracht ik dankzij het Erasmus-programma een semester door op de Humboldt Universität. Een half jaar lang dook ik diep in de stad - en begon het met de dag fascinerender te vinden. Vijftien jaar eerder lag mijn kamertje immers nog in een andere wereld: in de hoofdstad van een land, dat ineens was opgehouden te bestaan.

 

Berlijn voelde voor mij niet alleen als een opwindende miljoenenstad, maar tegelijk: als een ideale stad om vrijheid, rust en ruimte in te ademen, zaken waar ik altijd behoefte aan heb gehad. Berlijn was een stad vol contrasten, en nog jong, levendig en betaalbaar ook. Ik voelde me als een vis in het water.

 

De jaren erna bleef ik iedere paar maanden terugkomen. Mijn passie voor de stad - vooral op gebied van cultuur en subcultuur -  gaf ik in ondertussen vorm, door in Utrecht het festival Mitte Bitte! uit de grond te stampen: negen dagen Duitse muziek, film en literatuur, op negen locaties, met Berlijn als inspiratiebron. Vlak daarna kreeg het idee voor een omgekeerde variant in Berlijn -  een meerdaags festival met Nederlandse cultuur en subcultuur - vleugels. Toen ben ik zo snel mogelijk naar Berlijn verhuisd. Een paar maanden later, in de herfst van 2008, vond het eerste Flachlandfest plaats. De festivals bestaan inmiddels niet meer, maar in Berlijn ben ik gebleven.´    


Paul: ´Mijn persoonlijke keerpunt kwam in 2009. Ik had een redelijk succesvol communicatiebureau met een compagnon, maar onverwacht kwam onze samenwerking ineens ten einde. Ik heb nog even geprobeerd het verder overeind te houden, maar zat verder vooral met de vraag ´Wat nu?´. Het was crisis, mijn inkomen viel weg en ik was ook geen twintig meer.

 

Ik had het gevoel dat Berlijn de plek was waar ik mijn gedachten kon ordenen, en die me wellicht zelfs op nieuwe gedachten kon brengen. Als er immers 1 stad was die verbonden is met crisissituaties en plotselinge veranderingen, leek het me Berlijn. Londen zou voor mij op dat moment veel te veel succes uitstralen, Parijs veel te zelfvoldaan. Maar Berlijn leek me om een nieuwe koers te vinden ideaal.´


En wat werd die nieuwe koers?

Paul: ´Stedelijke ontwikkeling, en de ontwikkeling van burgers daarop. Ik werd in 2011, min of meer per toeval, mede-initiator van Coehoorn Centraal, een creatieve broedplaats in Arnhem. Ik hou me daardoor met andere zaken bezig als ooit tevoren, maar tegelijk past dat ook goed bij mijn leven: iedere tien jaar een radicale verandering. Zo heb ik jaren in de techniek gezeten, en ben ik via communicatie nu in stadsontwikkeling beland.´

Over nieuwe koersen gesproken: Hoe heeft Berlijn jou veranderd? 

Tom: ´Ik heb een andere visie ontwikkeld door deze stad. Ik heb nieuwe perspectieven gekregen, ben anders naar de historie gaan kijken. Ik heb gezien dat het leed dat mijn opa is aangedaan – hoe tragisch ook -  maar een heel klein puzzelstukje is in het vele malen grotere geheel. Ook ben ik me veel bewuster geworden van mijzelf, van mijn afkomst en van mijn oorsprong. Politiek ben ik vele malen bewuster geworden. Berlijn heeft me bovendien de waarde laten inzien van individuele vrijheid: het misschien wel grootste goed dat je als mens kunt hebben. ´

Peter´Hoezeer ik het ook naar mijn zin had in Utrecht; mijn band met Berlijn heeft mij vele malen creatiever, internationaler en politiek bewuster gemaakt. Ik ben bevangen geraakt door het gevoel van vrijheid, door het creatieve ruimtegebruik en het politieke bewustzijn op vrijwel iedere straathoek. En natuurlijk door zijn fascinerende historie. Berlijn heeft me als geen ander laten beseffen dat alle obstakels waar we in deze wereld op stuiten, van vooroordelen tot geopolitiek, complexer en veelzijdiger zijn dan we in eerste instantie denken. Een besef dat in het comfortabele Nederland waarschijnlijk nooit gehad zou kunnen hebben.´  

Paul: ´Ik ben de waarde van het toeval gaan inzien, en gaan waarderen. Je kunt wel een eind weg plannen, maar je wordt toch ingehaald door de realiteit. Ook zijn de burgerinitiatieven in de stad heel principieel – en vooral: hardnekkig. Berlijn laat me telkens weer inzien dat de burger echt een macht van belang kan zijn. In Nederland wordt bij iedereen die zijn hakken in het zand zet toch vooral gedacht: ´Laten we het gezellig houden´.