· 

Interview: Waarom Berlijn?

Waarom Berlijn? Het is een vraag die ons de afgelopen jaren meer dan eens gesteld is. Omdat het een stad is die, vanwege verschillende redenen, een aantrekkingskracht op ons heeft gehad. Maar als er iets is dat ons drie, STADTGEIST-redacteuren Paul de Bruijn, Tom Bergrath en Peter Bijl (vlnr), met elkaar verbindt, is dat Berlijn ons de afgelopen jaren ook op persoonlijke vlakken heeft veranderd. Welke inspiratie we in de stad hebben opgedaan? En hoe die persoonlijke transformatie eruit ziet? We delen het hierbij met elkaar - en met u. 


Waarom Berlijn?

Tom: "Voor mij was de stad deel van een zoektocht. Mijn familiegeschiedenis heeft daarbij een rol gespeeld, al was het maar in het achterhoofd. Mijn grootvader aan vaderszijde was van geboorte Duitser, waardoor hij in de Tweede Wereldoorlog opgeroepen werd voor de Wehrmacht. Aan het front werd hij al snel gevangen genomen en als krijgsgevangene naar de VS versleept. Zijn vrouw - mijn oma - was juist weer geboren als Belgische vluchtelinge in een vluchtelingenkamp in Maastricht, na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog." 

"Mijn andere opa maakte als Rotterdammer hét bombardement mee en werd later in het kader van de Arbeitseinsatz tewerkgesteld door de Duitse bezetters, in de Duitse wapenindustrie - in zware omstandigheden. Zijn vrouw, mijn andere oma, dweepte tot op zeer hoge leeftijd met de knappe Britse soldaat, met wie zij na de Bevrijding een liefdesaffaire had. Tot op de dag van vandaag ben ik juist dáár naar op zoek, naar uiteenlopende perspectieven op de twee Wereldoorlogen - en de Duitse rol in het bijzonder. En dat blijft boeien allemaal, zeker hier in Berlijn."

"Mijn vader werkte enkele jaren in de toenmalige Sovjet-Unie. De verhalen over zijn tijd in Moskou gaven mij een gevoel bij het Oostblok, het leven achter het IJzeren Gordijn en ook de spanning van de Koude Oorlog. Waarschijnlijk had dat gevoel weinig met de realiteit in de socialistische wereld van doen. Mijn realiteit was vooral toch het zeer, zo besefte ik later, onbezorgde Nederland (Zuid-Limburg om precies te zijn). Maar razend spannend vond ik het wel, die wereld van communisten en KGB. Naar Moskou wilde ik ook voor langere tijd, maar het werd Berlijn dus. Achteraf gezien ook wel logisch; juist hier komen die voor mij zo interessante thema's, Koude Oorlog en Tweede Wereldoorlog, bij elkaar. Nog meer dan in Rusland." 


Berlijn ten voeten uit: Koude Oorlog-geschiedenis (én folklore), en Russische herinnering aan de Tweede Wereldoorlog treffen elkaar bij het 'Sowjetische Ehrenmal' in het Berlijnse 'Tiergarten', waar circa 2000 Russische soldaten begraven liggen. © Tom Bergrath


Peter: "Bij mij was het wat anders. Wat, is ook niet helemaal te duiden. De eerste keer dat ik in Berlijn was, in 2000, vond ik de stad maar verwarrend. Lopende over gevoelsmatig eeuwig doorgaande straten, bekroop me het gevoel toch iets te missen. Berlijn had toch wel meer te bieden? Hoe anders werd dit bij mijn tweede bezoekje, een jaar later. Wandelend door de druilerige miezerregen, langs het overgebleven stuk Muur in de Niederkirchnerstraße, bekroop me op die donkere maandagavond 10 september 2001 een naargeestig gevoel. De historische lading van de stad begon steeds sterker tot me door te dringen."

"De dag erna schrok iedereen op door de terroristische aanslagen op het World Trade Center. Een keerpunt in de moderne tijd, zoals de Val van de Berlijnse Muur dat twaalf jaar eerder ook was. Maar door de zwaarte en intensiteit van Berlijn, juist die stad van zijn oorlogsverleden en van de Muur, voelde ik de schok zoveel intenser, dan als ik diezelfde beelden gewoon op de bank van mijn studentenhuis in Utrecht had gezien."

"Die avond was ik bij een concert van Radiohead, dat door alle spanning een haast apocalyptische lading kende. Tijdens die bewogen dagen kroop Berlijn langzaam maar zeker onder mijn huid. Keer op keer bleef ik de jaren daarna terugkeren, om steeds meer lagen van de stad te ontdekken. En iedere keer voelde me ik daarbij meer op mijn plek."




Tom: "Nu je toch het thema muziek aangesproken hebt: in mijn tienerjaren riepen de muziek van Iggy Pop en ook U2´s Berlijnse album Achtung Baby scherpe beelden op. Hierdoor ontwikkelden zich in mij een op op dat moment een sterk verlangen - een Sehnsucht - naar Berlijn. The Passenger van Iggy Pop, een lied over een ritje naar de Wannsee, heb ik grijsgedraaid. Via mijn broer kwam ik ook in aanraking met David Bowie, destijds flatgenoot van Iggy Pop in West-Berlijn. Twee rockiconen die hun inspiratie vonden in de Duitse hoofdstad: voor mij zei dat alles."  

"In de Berlijnse jaren van Pop en Bowie - overigens vóór mijn geboorte - kwam het boek Christiane F: Wir Kinder vom Bahnhof Zoo uit. Dit waargebeurde verhaal over een aan heroïne verslaafd meisje uit West-Berlijn sloeg in als een komeet. Eerst in Duitsland, veel later ook bij mij. Ik heb het boek uiteindelijk misschien wel 10 keer gelezen, en de film minstens zo vaak gekeken. De rauwe sfeer vond ik uitermate fascinerend. Eenzelfde sfeer die ik als kind bespeurde rondom het station in het Heerlen van de jaren ´80 en ´90 - net als West-Berlijn destijds een stad met veel lelijke na-oorlogse architectuur én een drugsprobleem. Onbewust projecteerde ik mijn eigen fantasiebeelden over de donkere wereld van Christiane F op het kleine Heerlen, off all places. Maar meer ´West-Berlijn´ dan Heerlen kon ik niet vinden in mijn eigen wereld, in het zeer gestructureerde Nederland."




"Als adolescent waren het vooral de beelden van de Love Parade, de geweldige film Lola rennt - ik was verliefd op het hoofdpersonage - en de Tanzmetall van de Oost-Berlijnse band Rammstein die een een onuitwisbare indruk achterlieten. Bij Rammstein zie ik nu ook ook het begin van mijn liefde voor de Duitse taal: hard, maar tegelijkertijd vol haast poëtische uitdrukkingskracht."    

Paul: "Net als bij Peter, was het bij mij ook geen liefde op het eerste gezicht. Mijn eerste kennismaking met Berlijn was een beroerde. Het was 1978, de Muur stond er nog. Ik was 22 jaar, met een vriend reden we van Amsterdam in een iets te opvallende oranje auto over die rare transitroute naar West-Berlijn, met overal Vopo´s erom heen. Maar Berlijn was zo lelijk, zo grauw en kende telkens weer die bedompte Muur. In 1990 was het al wat beter, toen ik de stad met mijn schoonouders bezocht, maar daarmee is het dan wel gezegd. Toen ik in 2006 nog eens ging, kreeg ik het gevoel dat er een nieuwe generatie in de stad was opgestaan, die anders – opener - met de omgeving omging. Maar ik had het gevoel de essentie nog niet te pakken te hebben. Dus ben ik in de jaren daarna regelmatig teruggegaan – en begon de stad steeds meer te waarderen."


´Mijn eerste kennismaking met Berlijn was een beroerde´


Wat bracht je naar Berlijn?

Tom: "Tijdens mijn studie had ik gekozen voor de hoofdrichting 'geschiedenis van de internationale betrekkingen'. De colleges gingen veelal over het Oost-West-conflict, de DDR en het belangrijke jaar 1989. Eigenlijk op zoek naar een stage kreeg ik uiteindelijk de mogelijkheid om vrijwilligerswerk in Berlijn te doen. Een buitenkans. Ik belande bij Aktion Sühnezeichen Friedensdienste. Dit is een relatief bekende organisatie binnen de Duitse Vredesbeweging, die als verzoeningsgebaar Duitse vrijwilligers uitzond naar landen die destijds hebben geleden onder de Duitse bezetting. Door dit werk kwam ik in contact met de Joodse gemeenschap in Berlijn, maakte ik een reis naar Auschwitz voor een paar voor mij zeer bijzondere ontmoetingen met twee overlevenden van het vernietigingskamp aldaar en raakte ik betrokken bij enkele projecten van het Haus der Wannsee Konferenz."  

"Dit was sowieso een bijzondere tijd in Berlijn. Er werd nog volop gediscussieerd over het wel of niet mogen plaatsen van een informatiebordje op de plek van de vroegere Führerbunker - op een steenworp van het net geopende Holocaustmonument, dat zelf ook al jarenlang de gemoederen bezighield. Tegelijkertijd was er in die periode ook een publiek debat rondom de plaatsing van het homomonument in Tiergarten (waar mijn werkgever op dat moment een actieve rol in speelde). Voor mij was het een zeer leerzame tijd, juist omdat ik zo duidelijk de vele pijnpunten zag in de Duitse omgang met het nationale verleden. Al die verschillende aspecten van de Duitse Erinnerungskultur maakte op mij een zeer diepe indruk. Voor mijn rondleidingen en excursies put ik er nog altijd veel inspiratie uit." 

Peter: "In 2004 bracht ik dankzij het Erasmus-programma een semester door op de Humboldt Universität. Een half jaar lang dook ik diep in de stad - en begon het met de dag fascinerender te vinden. Vijftien jaar eerder lag mijn kamertje immers nog in een andere wereld: in de hoofdstad van een land, dat ineens was opgehouden te bestaan."

"Berlijn voelde voor mij niet alleen als een opwindende miljoenenstad, maar tegelijk: als een ideale stad om vrijheid, rust en ruimte in te ademen, zaken waar ik altijd behoefte aan heb gehad. Berlijn was een stad vol contrasten, en nog jong, levendig en betaalbaar ook. Ik voelde me als een vis in het water."

"De jaren erna bleef ik iedere paar maanden terugkomen. Mijn passie voor de stad - vooral op gebied van cultuur en subcultuur -  gaf ik in ondertussen vorm, door in Utrecht het festival Mitte Bitte! uit de grond te stampen: negen dagen Duitse muziek, film en literatuur, op negen locaties, met Berlijn als inspiratiebron. Vlak daarna kreeg het idee voor een omgekeerde variant in Berlijn -  een meerdaags festival met Nederlandse cultuur en subcultuur - vleugels. Toen ben ik zo snel mogelijk naar Berlijn verhuisd. Een paar maanden later, in de herfst van 2008, vond het eerste Flachlandfest plaats. De festivals bestaan inmiddels niet meer, maar in Berlijn ben ik gebleven."    




Paul: "Mijn persoonlijke keerpunt kwam in 2009. Ik had een redelijk succesvol communicatiebureau met een compagnon, maar onverwacht kwam onze samenwerking ineens ten einde. Ik heb nog even geprobeerd het verder overeind te houden, maar zat verder vooral met de vraag ´Wat nu?´. Het was crisis, mijn inkomen viel weg en ik was ook geen twintig meer."

"Ik had het gevoel dat Berlijn de plek was waar ik mijn gedachten kon ordenen, en die me wellicht zelfs op nieuwe gedachten kon brengen. Als er immers 1 stad was die verbonden is met crisissituaties en plotselinge veranderingen, leek het me Berlijn. Londen zou voor mij op dat moment veel te veel succes uitstralen, Parijs veel te zelfvoldaan. Maar Berlijn leek me om een nieuwe koers te vinden ideaal."


Coehoorn Centraal, bij het Centraal Station van Arnhem.

Coehoorn Centraal in Arnhem. 



En wat werd die nieuwe koers?

Paul: "Stedelijke ontwikkeling, en de ontwikkeling van burgers daarop. Ik werd in 2011, min of meer per toeval, mede-initiator van Coehoorn Centraal, een creatieve broedplaats in Arnhem. Ik hou me daardoor met andere zaken bezig als ooit tevoren, maar tegelijk past dat ook goed bij mijn leven: iedere tien jaar een radicale verandering. Zo heb ik jaren in de techniek gezeten, en ben ik via communicatie nu in stadsontwikkeling beland."


Zit uzelf in een proces van transformatie? Of uw organisatie? We bieden op dit terrein speciale workshops in Berlijn aan.


Over nieuwe koersen gesproken: Hoe heeft Berlijn jou veranderd? 

Tom: "Ik heb sowieso een (cultureel) ondernemer in mezelf ontdekt, iets waar ik in Nederland helemaal niet aan had gedacht. Zeker in de periode ik naar Berlijn kwam, lag de stad economisch op z'n gat, waren de werkloosheidscijfers fors. Na een paar nietszeggende baantjes in de Berlijnse startup-wereld, heb ik me vol op het gidswerk gestort. Een openbaring was dat, ik ontdekte dat je als gids én een publiek hebt en je eigen verhalen kan vertellen. En volledig zelfstandig, zonder baas. Juist deze stad biedt kleine zelfstandigen veel positieve impulsen om met beperkte middelen iets moois neer te zetten. Berlijn op Maat was daarmee geboren."  

Peter: "Hoezeer ik het ook naar mijn zin had in Utrecht; mijn band met Berlijn heeft mij vele malen creatiever, internationaler en politiek bewuster gemaakt. Ik ben bevangen geraakt door het gevoel van vrijheid, door het creatieve ruimtegebruik en het politieke bewustzijn op vrijwel iedere straathoek. En natuurlijk door zijn fascinerende historie. Berlijn heeft me als geen ander laten beseffen dat alle obstakels waar we in deze wereld op stuiten, van vooroordelen tot geopolitiek, complexer en veelzijdiger zijn dan we in eerste instantie denken. Een besef dat in het comfortabele Nederland waarschijnlijk nooit gehad zou kunnen hebben."

 Tom: "Politiek bewust was ik al vrij vroeg, maar Berlijn heeft die levensinstelling wel veel meer diepgang gegeven. De werking van politieke ideologieën - deze stad is er volledig van doordrongen - heeft me altijd buitengewoon geboeid. Ook in de 21e eeuw bepalen ideologieën in grote mate onze politieke realiteit, als je het mij vraagt. Met dat verschil dat we ze moeilijker kunnen herkennen dan in de 20e eeuw. Nationalisme, communisme, fascisme, ze boden miljoenen mensen de schijn van overzichtelijkheid en orde in de wereld."      

"Dat heb ik dan vooral geleerd in Berlijn, dat wij mensen beheerst worden door onze eigen opvattingen, concepten en wereldbeelden. Vaak worden die weer bepaald door machtsstructuren. Het is verdomd moeilijk daaruit te breken. Dogmatisch denken of het politieke denkwerk overlaten aan gezagsdragers en autoriteiten is een stuk makkelijker dan echt vrij en individualistisch denken. Dat inzicht zie ik als een stukje geestelijke rijkdom, die ik zeker ook - om niet te zeggen 'vooral' - aan deze stad te danken heb." 

Paul: "Ik ben de waarde van het toeval gaan inzien, en gaan waarderen. Je kunt wel een eind weg plannen, maar je wordt toch ingehaald door de realiteit. Ook zijn de burgerinitiatieven in de stad heel principieel – en vooral: hardnekkig. Berlijn laat me telkens weer inzien dat de burger echt een macht van belang kan zijn. In Nederland wordt bij iedereen die zijn hakken in het zand zet toch vooral gedacht: "Laten we het gezellig houden"."