· 

Help... de DDR vervaagt

Oost-Berlijn: voetnoot van de geschiedenis

Is er nog verschil tussen Oost en West? Het is tijdens onze tours nog altijd een van de meest gestelde vragen. Logischerwijs: het recente gedeelde verleden blijft tot de verbeelding spreken. Maar laten we tegelijk realistisch blijven: Berlijn is verder gegroeid, een nieuwe, jonge stad geworden. Waarbij de Muur steeds meer naar achteren wordt geschoven. En niet ten onrechte:  ze is inmiddels langer verdwenen, dan dat hij overeind stond. 

Tekst: Peter Bijl


Zoals u elders in dit magazine kunt lezen, probeert het herenigde Berlijn op het gebied van stadsontwikkeling zijn decennialange - onvrijwillige - deling teniet te doen, door terug te grijpen op de ´eenheid´ die bestond in het vooroorlogse Berlijn. Het DDR-verleden belandt daarmee steeds meer in de kantlijn. Waar de afkorting DDR voor stond? Het moet aan de meeste buitenstaanders inmiddels uitgelegd worden.

 

Maar ook plekken raken steeds sterker uit de gratie. Welke niet-Berlijner kan zich het Palast der Republik nog herinneren? Het Kulturpark Plänterwald? Of het nabijgelegen Haus Zenner? Het zijn stuk voor stuk relicten uit de DDR. Plekken die voor sommige generaties nog sentimentele waarde hebben. Maar die steeds meer verworden tot een voetnoot van de moderne geschiedenis.

 

Onderweg door ex-Oost-Berlijn nemen we een vijftal markante ex-DDR-locaties onder de loep. En beschrijven hun transformatie.  

1. Palast der Republik

Het afgelopen decennium, toen Berlijn zich goed beschouwd in de nadagen bevond van de wilde jaren negentig, was de erfenis van de DDR in de stad nog goed voelbaar. De naam Palast der Republik lag velen op de lippen. Tegen de geplande afbraak van het ´Palast´ werd heftig geprotesteerd. Niet alleen lagen in dit publiekelijk toegankelijke parlementsgebouw vele dierbare herinneringen van de opgroeiende DDR-jeugd, ook zou het weghalen van de restanten van het Palast gelijkstaan aan het deleten van veertig jaar Oost-Duitsland. 

 

Inmiddels is het Humboldt Forum op volle koers richting zijn opening, eind 2019. Herinneringen aan het Palast zijn steeds meer aan het vervagen. Zoals de vorm van het nieuwe cultuurpaleis goed laat zien, grijpen het herenigde Duitsland en zijn hoofdstad Berlijn uiterlijk liever terug naar het vooroorlogse verleden, dan aan te knopen op de socialistische tradities. De DDR? Die wordt laagje voor laagje uitgegumd.

 

Over ´Ostalgie´, de modeterm die het afgelopen decennium zo in zwang was, aanknopend op het succes van de filmhit Good bye, Lenin uit 2003, heeft niemand het meer. Het ooit zo trotse land is in de 21e eeuw niet veel meer dan een museumstuk geworden. Zoals ook de rijen voor het DDR-museum iedere dag weer bewijzen: een museum dat, in de schaduw van de Berliner Dom, bovendien gelegen is op een plek die tot de minst ´ostalgische´ locaties van de voormalige socialistische heilstaat behoort. Aan de overkant van de straat, op het ooit zo stralende Marx-Engels-Forum, staan de sculpturen van Karl Marx en Friedrich Engels nog overeind, dat wel. Maar ook zij zijn, met de verlenging van metrolijn U5, op een zijspoor geraakt. 


Het Palast der Republik in 2007, in staat van ontbinding. (beeld: Peter Bijl) 

Van Palast ging het de afgelopen jaren terug naar het Stadtschloss, in nieuwe vorm: het Humboldt Forum. (beeld: Peter Bijl)



2. Staatsratsgebäude

Een kleine vierhonderd meter verder, aan de overkant van Marx, is het niet veel anders. Als zetel van de Staatsrat, het collectieve staatshoofd van de DDR, was het Staatsratsgebäude een kleine dertig jaar geleden, in de late leidersdagen van Erich Honecker, nog altijd de glorie zelve. Zelfs na het verdwijnen van de DDR, werd de uitstraling van het gebouw niet onderschat: tijdens de bouw van het Bundeskanzleramt, tussen 1999 en 2001, zetelde bondskanselier Gerhard Schröder er zelfs twee jaar.

 

Daarna was het tijd voor transformatie: sinds 2006 is in het voormalige Staatsratsgebäude de EMST gevestigd, de European School of Management and Technology. De businesstechnieken die de studenten hier dagelijks leren, vormen een schril contrast met de arbeidersbeweging, die zo prachtig is weergegeven in de kleurrijke glaswand die het trappenhuis nog altijd siert. Maar wie de afgebeelde Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg eigenlijk zijn? Het valt allicht te googlen. 

De arbeidersklasse staat in het Staatsratsgebäude nog altijd fier overeind. Rechtsonder Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg. (beeld: Peter Bijl)

Waait er een revolutionionaire spirit door de internationale business school? (beeld: Peter Bijl) 



3. East Side Gallery

Vrijwel iedere Berlijn-bezoeker zal er de afgelopen kwarteeuw wel eens langsgelopen of – gefietst zijn: de East Side Gallery, in stadsdeel Friedrichshain. Het langste stuk overgebleven Berlijnse Muur is tevens het meest bonte, met zijn vele, in 1990 aangebrachte en in 2009 gerenoveerde, politiek getinte muurschilderingen. Maar in vergelijking met het vorige decennium, toen de troosteloze omgeving de uitzichtloze situatie rond de Muur extra accentueerde en de stadstrandjes de waterkant tegelijk een contrastrijk strandgevoel meegaven, heeft de East Side Gallery aan impact ingeboet.

  

Met de opening van de O2 World, inmiddels Mercedes-Benz-Arena, verdween in 2008 het eerste stuk uit de overgebleven Muur. In 2013 gingen Berlijners massaal op de barricaden (met David Hasselhoff onder de arm) om de komst van de luxe woontoren Living Levels tegen te houden – en daarmee de monumentenstatus van de East Side Gallery, als symbool voor de Berlijnse Muur, te benadrukken. Het mocht niet baten: de woontoren kwam er.

 

Inmiddels zijn we enkele jaren verder. En klagen de inwoners van die toren momenteel steen en been om de bouw van het naburige hotel tegen te houden, die hun zon tegenhoudt. De Muur wordt ondertussen steeds meer decor. Druk bezocht wordt ze wel nog altijd.

 

Naar de voorheen zo prominent zichtbare Mercedes-Benz-Arena, op de Mercedes-Platz, is het inmiddels ook zoeken: zo snel is er, mede door financiële injecties van Mercedes, een hele wijk omheen opgetrokken, naar Amerikaans model. Inclusief een gloednieuwe concerthal en winkelcentrum, even passend als fantasieloos East Side Mall genoemd. En de Muur? Die was er ook nog. 


East Side Gallery: verworden tot entertainment district. (beeld: Peter Bijl)

Berlijnse Muur, met levensgrote QR-code. (beeld: Peter Bijl)



4. Funkhaus

We volgen het water, en belanden zes kilometer verder in een bijzonder deel van het oude oosten: Oberschöneweide. Alwaar de dynamiek van de stad een stuk minder snel en trendy lijkt. Maar schijn bedriegt: het prestigieuze Funkhaus-complex, vanaf 1956 het kloppend hart van de DDR-radio, is in slechts een paar jaar tijd hipper geworden dan ooit tevoren.

 

Het is een plek met een iconisch verleden: in de Koude Oorlog die ook op cultureel vlak tussen de DDR en BRD werd uitgevochten, wilde het oosten zoveel mogelijk indruk maken: met de Große Sendesaal herrees in het Funkhaus Nalepastraße een van de best klinkende opnameruimtes ter wereld, met name voor symfonieorkesten.

 

Vanuit het Funkhaus ontstond, naast het brede scala aan ´reguliere´ radio-uitzendingen, bovendien een bloemrijke hoorspelcultuur. Voorzien van een eigen kapper, tankstation, supermarkt en melkbar, waren de meer dan 5000 werknemers van het Funkhaus de bewoners van ´een stad in de stad´. 

 

Hoewel met name Block A met zijn grote opnamestudio in gebruik bleef, wilde jarenlang niemand zijn handen aan het terrein branden. Te groot, te complex, te vervallen. Maar met het vinden van een investeerder in 2006  (Keshet Geschäftsführungs GmbH, met een Israelische investeerder aan het hoofd), die het Funkhausterrein voor ruim 3 miljoen euro opkocht, kwam de geest op het Funkhaus-terrein langzaam uit de fles. Steeds meer muziek- en mediabedrijfjes namen hun intrek, met name in het imposante hoofdgebouw.

 

De Roemeense ex-bankier Uwe Fabich maakte vervolgens de transformatie compleet. Als eigenaar van club Postbahnhof in Friedrichshain, kocht hij het Funkhaus in 2015 voor 12 miljoen. ´Een schijntje,´ noemde hij het in de Berliner Zeitung. Fabisch positioneerde het Funkhaus als spectaculaire evenementenlocatie, met name in de muziekwereld. Dat zijn locatie ook qua bereikbaarheid afgelegen - drie keer per uur gaat er een klein trammetje vanaf Ostkreuz -  deerde hem niet.

 

De snelle aanpak werkte: het, nooit voor openbaar gebruik bedachte, Funkhaus kreeg binnen de kortste keren de reputatie als een van de hipste locaties voor popconcerten in Berlijn. Zelfs Depeche Mode – in Duitsland de grootste band op aarde – presenteerde er vorig jaar zijn nieuwe album, dik gesponsord door Deutsche Telekom.

 

Het Funkhaus mag dan sterker dan de afgelopen kwarteeuw op de kaart staan, van de DDR-ideologie is op deze plek weinig meer over. Achter de met opzet minimalistisch uitgelichte bar vinden we enkel bebaarde cocktailshakers, waarvoor de term ´hipster´ lijkt te zijn uitgevonden. Ze spreken louter Engels. De betaling gaat enkel via een ter plekke op te laden chipcard. Geen ostmark meer te bekennen. 


De fenomenale grote ´Sendesaal´ van het Funkhaus, ooit DDR-trots van de bovenste plank. (beeld: Peter Bijl)

Met een hippe koffiebar en pizzeria, en een volle kalender met ´coole´events, is het Funkhaus onderdeel geworden van ´hip en happening Berlijn´. (beeld: Peter Bijl)



5. Spreepark

Of dat binnenkort aan de overkant van de Spree, in het Spreepark ook zo gaat? Het zou heel goed kunnen. Want ook het Spreepark is in transformatie. 

 

Eind jaren ´60 gebouwd als het enige pretpark van het land, raakte het bij de DDR-bevolking razend populaire Kulturpark Plänterwald na de Wende in het slob. Na faillissement in 2001, onder leiding van de nieuwe (westerse) eigenaar Norbert Witte bleef de tijd stilstaan – en werd het Spreepark een spookpretpark. Dat bij Berlijn-bezoekers echter onverminderd populair bleef, maar dan als droomlocatie voor Urban exploring. Over het hek klimmen wordt de laatste jaren nauwelijks meer gedaan: hier zorgt de extra beveiliging wel voor. En niet in de laatste plaats: de toekomstplannen.

 

Plannen van mogelijke nieuwe investeerders kwamen in de ruim anderhalf decennium na sluiting niet van de grond. Bij de start van de bouw in 1961 werd namelijk wettelijk voorgeschreven dat het terrein 100 jaar lang een pretpark- of recreatiefunctie moest behouden. En die wetten gelden nog steeds. Zo bleef het Spreepark eigendom van de deelstaat Berlijn.

 

Bijna 50 jaar na opening van het Kulturpark Plänterwald, is echter zijn renaissance in zicht. De Berlijnse senaat heeft de gemeentelijke instantie Grün Berlin de opdracht gegeven een nieuw gebruiksconcept te ontwikkelen, in de vorm van een openbaar park. Eerder al verantwoordelijk voor de transformaties van het Park am Gleisdreieck, het Schöneberger Südgelände en het Tempelhofer Feld, lijkt de toekomst het Spreepark bij Grün Berlin in goede handen.

 

De eerste lading ´definitieve´ concepten is veelbelovend, en grijpt op spannende wijze terug naar het oorspronkelijke pretpark-karakter. Maar de DDR? Die is in geen velden of wegen meer te bekennen. Het zal in Berlijn vast niet de laatste keer zijn.  


Een van de meest tot de verbeelding sprekende locaties uit het oude Oost-Berlijn: het Spreepark Plänterwald. (beeld: Peter Bijl)

Het Spreepark krijgt een facelift. (beeld: Peter Bijl)