· 

Paul Spies, directeur stadsmuseum Berlijn

'Cultuur is hier onderdeel van de politieke agenda, ik dus ook'

Cultuur werd in Berlijn niet alleen ten tijde van de Koude Oorlog als belangrijk prestigemiddel gezien; het is het nog altijd. Niet alleen heeft de stad nog altijd de beschikking over een dubbele dosis culturele instellingen (eigen versies voor het westen en het oosten), de cultuurinjectie rondom het Museumeiland en Humboldt-Forum doet daar de laatste jaren nog een schepje bovenop. Over de directe band die cultuur en politiek in de Duitse hoofdstad met elkaar onderhouden, en zijn eigen rol daarin, sprak STADTGEIST in Berlijn - voor het uitbreken van de corona-pandemie - met Paul Spies, sinds enkele jaren directeur van de Berlijnse stadsmusea. 'Hier in Berlijn ben ik veel meer onderdeel van een politieke agenda.' 

Paul Spies
Beeld: Michael Setzpfandt

Vier jaar zit Spies nu in Berlijn. Natuurlijk vielen hem in zijn vroege Berlijnse dagen de formelere omgangsvormen op, en moest hij hierin de passende ´groove´ vinden. Maar nu hij na de metamorfose van het Märkisches Museum en het voorleggen van zijn concept voor de Berlijn- tentoonstelling in het Humboldt Forum zijn naam ook in de Berlijnse cultuurwereld gevestigd heeft, ziet Spies nog een ander groot cultuurverschil met zijn thuisland: het politieke discours. Als directeur van de vijf stadsmusea en chef curator van de deelstaat Berlijn in het Humboldt-Forum, staat hij er tot zijn ellebogen – zo niet hoger - in.

´Thorbecke zei het al in de negentiende eeuw: ´Kunst is geen regeringszaak´, vertelt Spies terwijl hij in een van de vele hippe koffietenten in Berlin-Mitte nipt van zijn cappuccino. ´En zo geldt het nog altijd: in Nederland heeft de overheid altijd afstand gehouden van cultuur. Op incidentele subsidies voor relevante politieke issues na, worden geldstromen indirect, via kunstraden, verstrekt. Kunst is geen strijdpunt voor de pers, geen verkiezingsmateriaal. Kunstkaternen gaan over de kwaliteit van de kunst, politieke pagina´s over heel andere zaken. De werelden zijn gescheiden.´



Lobby
Het is een cultuurverschil met Berlijn, dat diep doordringt tot Spies´ dagelijkse praktijk. ´Ik ben hier veel meer onderdeel van een politieke agenda. Kunst wordt hier rechtstreeks gefinancierd door de politiek. Politici worden gemeten aan de hand van hun resultaten. En resultaten kosten nu eenmaal geld. Het geld is hier dichtbij. Dat ik in cultuur zit, betekent dat ik het geld soms kan afhalen bij de politicus. De lobby is heel anders. lk ben veel meer met politici in gesprek dan in Nederland – en dat vind ik ook heel leuk. ´

In dit licht bezien, is het weinig verbazingwekkend dat het ook politieke handen waren, die enkele jaren terug aan de touwtjes trokken, om Spies in Berlijn te krijgen. Toen Michael Müller in 2014 de taak van Berlijnse Oberbürgermeister op zich nam, als opvolger van Klaus Wowereit, gingen ook de plannen van het Humboldt-Forum, waarvan de bouw op dat moment al volop in voorbereiding was, op de schop. Eerdere plannen om de Berlijnse stadsbibliotheek te verhuizen naar de eerste verdieping van het kolossale cultuurpaleis verdwenen richting prullenbak. Müller zag veel meer brood in een aantrekkelijke, moderne expositie over zijn stad: Berlijn.

Internationaal geroemd als innovator van het Amsterdams Historisch Museum (door Spies omgedoopt tot Amsterdam Museum), met ´zijn´ tentoonstelling over het DNA van Amsterdam als interactief pronkstuk, kwam Spies nadrukkelijk in beeld van de Berlijnse politiek. Het was de Berlijnse cultuurwethouder Tim Renner die Spies benaderde om te solliciteren. Kort nadat hij de functie ging bekleden, kreeg Spies te horen dat er ruim 65 miljoen werd toegezegd voor de renovatie van het fraaie, maar ingedutte stadsmuseum Märkisches Museum, en het pand ernaast: het Marinehaus. 


Amsterdam DNA door Paul Spies
Beeld: Amsterdam Museum

Steekspel
Het politieke steekspel zorgde er bovendien voor dat op Spies´ visitekaartje twee functies pronken: als directeur van het Stadtmuseum heeft hij vijf stadsmusea onder zijn hoede, en als chefcurator van Bundesland Berlin in het Humboldt Forum de Berlijn-expositie in het aanstaande cultuurpaleis. 

Dat Kulturprojekte Berlin formeel de producent van deze Berlijn- expo is (het Stadtmuseum wordt na opening de beheerder), geeft Spies vooralsnog de vrijheid om voor ieder project de pet op te zetten die hem het beste past.

´Zo ben ik als directeur van het Stadtmuseum bezig met het vijfjarige samenwerkingsproject Dekoloniale, over de Berlijnse omgang met het Duits kolonialisme. Ik werk onder meer samen met een groep activisten, waarbinnen een klein clubje fel tegen de komst van het Humboldt Forum is. En het is een Soli-organisatie, waarbij alle aangesloten clubs solidair met elkaar zijn. Het is dus alles of niets. Maar zolang ik niets roep over het Humboldt Forum, en juist opereer als directeur van het Stadtmuseum, is dat geen probleem.´

De omgang met kolonialisme: het is als thema een van Spies´ specialiteiten. In het Amsterdam Museum liet hij eerder de slavenhandel en slavernij uitgebreid naar voren komen tijdens een grote expositie over de Gouden Eeuw. Opererend vanuit Berlijn zet hij als buitenstaander juist zijn tanden in het Duitse koloniale verleden; een onderwerp dat de laatste jaren hoog op de politieke agenda is gekomen. ´De pers is er zeer mee bezig. En de politiek trekt zich aan wat er speelt in de pers: de pers is toch de clown van het hof. Politiek is dit thema goud momenteel, en ik sta vooraan. Toen ik gevraagd werd te solliciteren, werd ik niet gevraagd over mijn omgang met kolonialisme, een thema waarmee ik in Amsterdam toch veel bezig was geweest. Maar vandaag de dag was dat vast anders geweest: het thema is in Duitsland heel actueel. ´

Duitsland mag dan niet de eeuwenlange koloniale historie hebben die Engeland, Frankrijk, Portugal en Nederland eens zo machtig maakten, de ruim dertig jaar koloniale onderdrukking in Afrika zijn bijzonder gewelddadig, bloedig en heftig geweest. ´Tot voor kort werd dit verleden nog onder het tapijt geschoven: het stond altijd in de schaduw van grotere misdaden, kwesties en thema´s in de Duitse geschiedenis. Maar nu is de situatie onhoudbaar geworden. De omgang met het koloniale verleden is een boemerang, die is teruggekaatst. Ook in Berlijn: met de verplaatsing van de etnologische collecties van Dahlem naar het centrum, zijn de onderdelen van deze collecties ook in de spotlights gekomen.´



Roofkunst
Het is de Franse kunsthistorica Bénédicte Savoy, in Berlijn hoogleraar etnologische museologie aan de Freie Universität, die rond dit thema de afgelopen jaren een explosie liet ontstaan. ´Zij zat in de raad van advies voor het Humboldt Forum, maar is er geirriteerd uitgestapt. Ze vergeleek het Humboldt-Forum zelfs met de dikke betonnen laag die over de rampenlocatie in Tsjernobyl is gestort. Het Duitse koloniale verleden lag volgens haar begraven in het beton van het Schloss, dat op dat moment overigens nog een betonnen geraamte was. Daarmee bedoelde ze dat de etnologische musea in de houdgreep gehouden werden, in een hoger politiek verhaal.´

Het is juist dit hogere politieke verhaal waarin Savoye inmiddels zelf een opvallende rol is gaan vervullen. Eind 2018 bracht ze een rapport uit aan de Franse president Emmanuel Macron, over de Franse omgang met Afrikaanse ´roofkunst´. ´Dit heeft in Frankrijk bij etnologische musea geresulteerd in een nieuwe houding ten opzichte van koloniale objecten. Belangrijke rituele voorwerpen worden steeds vaker teruggegeven. Nederland doet het ook. Duitsland kan niet achterblijven. Tegelijkertijd is ook Afrika er klaar voor. Het is duidelijk: de geest is uit de fles.´

Met Dekoloniale wil Spies ingaan op de alomtegenwoordige gevolgen van het Duitse koloniale verleden in de hoofdstad: ´Het gaat hier om thema´s als de ongelijke verdeling van kapitaal, maar ook over de hedendaagse, postkoloniale relaties met het zuidelijk halfrond. Waarom zijn er in Berlijn wel vele monumenten die de gruweldaden van de nazi´s herdenken, maar is er geen herdenkingsoord rond de Duitse wandaden in Afrika, met minimaal drie uitgevoerde genocides? ´


Berlijn-expositie
Ook in de aanstaande Berlijn-expositie in het Humboldt-Forum, waarvoor Spies verantwoordelijk zal zijn, zal het Duitse koloniale verleden uitgebreid aan bod komen. De tentoonstelling legt er een van de focuspunten op, zoals ook het nazisme en de oost-west-deling speerpunten zijn. ´Wat we vooral niet willen, is de andere musea overbodig maken. Compleet zullen we niet zijn. Een stadsmuseum zijn we evenmin. Wij zijn het Humboldt Forum: op de bovenste etages zullen de collecties van wereldculturen te zien zijn, die tot nu toe in de Etnologische Musea in Dahlem te zien geweest zijn. Wij willen op de etage eronder de inhoudelijke brug daarnaartoe zijn. Dit willen we doen door het verhaal van Berlijn met de wereld te vertellen. ´ Zo hangt in de themaruimte ´Grenzen´ bijvoorbeeld een opmerkelijk object uit het Berlijnse stadsarchief. ´We laten onder meer de landkaart zien, waar tijdens de Afrika Conferentie van 1884-´85 met potloodlijnen de nieuwe grenzen op het Afrikaanse continent zijn ingetekend. De grenzen van Afrika zijn getrokken in Berlijn. Over directe verbindingen tussen Berlijn en de wereld gesproken.´

In afwachting van de opening van het Humboldt Forum, kan Spies al tevreden terugkijken op de transformatie van het Märkisches Museum. In navolging van zijn ´Amsterdam DNA´ zette Spies de collectie van het, voorheen met een wat stoffig imago kampend, stadsmuseum op zijn kop. Onder de noemer ´Berlin Zeit´ kun je als bezoeker in een uurtje interactief door de geschiedenis van Berlijn stappen. Met 1 duidelijke rode draad die telkens weer terugkomt: ´Wrijving´. ´Telkens waren er twee grote machtspolen, die groeiden en explodeerden. Uit wrijving ontstaat energie. Dat leidt tot creatie. Maar als het te heet wordt, vliegt de boel in brand. De grootste fik was wel 1933-1945. Maar wrijving is er nog altijd in Berlijn.´ 


Hedendaagse wrijving
Als Spies een Top 3 zou moeten maken van wrijving, spanning en conflict in het Berlijn van 2019, staat de wrijving tussen het oosten en het westen bovenaan. ´Toen ik begon bij het Stadtmuseum, was er net een grote tentoonstelling over West-Berlijn aan de gang. Toen ik voorzichtig opperde of er ook een expo over Oost-Berlijn stond gepland, werd ik door de betrokken West-Berlijners glazig aangekeken. In de koppen van veertigplussers staat de Muur nog recht overeind.´

Beeld: Stadtmuseum Berlin
Beeld: Stadtmuseum Berlin

´De achterblijvers van de globalisering zijn niet alleen de boze burgers in de buitenwijken. Het zijn ook jongeren. De oneerlijke verdeling tussen arm en rijk is niet alleen iets van verre continenten, het speelt ook om de hoek. De DDR was na 1990 in zekere zin een kolonie, maar dan dichtbij. Pas nu wordt door vele mensen in het westen ingezien, dat na de Duitse eenwording het oosten door het westen werd overgenomen: de DDR was een failliet bedrijf waar na overname slechts een paar elementen werden behouden. Westerlingen werden na de eenwording de managers, uit pragmatisme. Salarissen werden ook niet bijgespijkerd. En dat geldt tot op de dag van vandaag: doordat mijn kantoor in het Nikolaiviertel staat, verdien ik zelf ook het Osttarif

Woonconflicten staan eveneens hoog in de lijst. ´Gentrification is een groot probleem in deze zo lang failliete, niet functionerende hoofdstad. Berlijn had na de Val van de Muur natuurlijk jarenlang het beeld van de vrije ruimte. Maar toen kwam de groei. En vrat het succes van de vrijheid de eigen ruimte op, als een soort Pacman. Het heeft, mede door de zwakke huurbescherming, geleid tot zware explosies. Vooral voor de mensen die achtergebleven zijn – en die zich verdreven voelen.´

En de bronzen medaille? ´De dreiging van het populisme. Die in Berlijn nog eens versterkt wordt door de geisoleerde ligging. Berlijn wordt van alle kanten omringd door platteland. Ga met de auto richting Rügen, en je hebt onderweg een uur geen internet. En dus ook: geen aansluiting op de toekomst. Berlijn is hoofdstad in een zee van platteland: er is geen metropolitan area. Er ontstaat, zeker met de groei van de stad, daarmee een enorme tegenstelling tussen stad en platteland. Er is wrijving, die het gevaar in zich heeft een explosie te worden. Wanneer het klimaat instort, hoe sterk is dan de democratische crash? Als Saksen rechts wordt, en er komt een enorme milieuramp, wat gebeurt er dan?´

Humboldt Forum en Dom in Berlijn
Beeld: Peter Bijl

Maar hoop is er gelukkig ook nog genoeg, zeker in Berlijn: ´In andere westerse steden is de scheiding harder: zo zorgt de kloof tussen wit en Marokkaans in Amsterdam voor veel meer spanningen. En die tussen (Noord-) Afrikaans en bestuurders in Parijs ook. Berlijn heeft een lange traditie van slow. Er is 70 jaar geen economische druk op de ketel geweest. Dat is in andere steden beduidend anders. De combinatie van slow culture en regeringsstad maakt Berlijn uniek. Ze zorgt dat er hier nog altijd een wonderlijke vitaliteit in de lucht hangt. En ook ecologische keuzes gaan hier verder dan salon- ecologie. De geest van de stad is diep doorleefd. Mijn vrouw is kunstenares, en ze voelt zich hier – ondanks alle veranderingen – stukken beter dan in Amsterdam. Het zijn hier toch twee halve steden geweest die tientallen jaren aan het infuus hebben gelegen, die deels leefden van subsidies. Dat levert irritaties op, maar sinds de Val van de Muur ook een ongelooflijke vitaliteit. Nog altijd.´