· 

De toekomst van stadstoerisme (1): Een nieuwe wind in Amsterdam?

ESSAY // De internationale reisbranche breekt zich er het hoofd over: het toerisme na de pandemie. Hoe gaat dat eruit zien? Als één van de steden die dreigde te bezwijken onder overtoerisme, ontwikkelt Amsterdam plannen tegen de toeristische monocultuur en overlast. Zomaar terug naar het 'oude normaal' gaat het niet worden, zoveel lijkt zeker. 

Door Tom Bergrath


Een statement in Berlijn. Foto: Peter Bijl
Een statement in Berlijn. Foto: Peter Bijl

Dumpprijzen voor vliegtickets, online boekingsplatformen, veranderende bestedingspatronen en verleidelijke stadsmarketing hebben de afgelopen decennia meer, meer en nog meer toeristen door de historische stadscentra van onze mooiste steden gedreven. Een economie moet groeien, dus ieder jaar opnieuw moeten bezoekersrecords worden gebroken; dat was lang de heersende ideologie in kringen van overijverige citymarketeers, travelmanagers, evenementenbureau’s en gelijkgestemde bestuurders. Is de kwaltiteit van het toeristische aanbod er beter door geworden? ...Niet perse. De kwaliteit van leven voor veel stadbewoners in ieder geval niet. De pandemie van 2020/21 heeft die ontembare groeiwaan en de verslaving aan stijgende cijfers van weleer gestuit, althans... voor het moment. Komt de maalstroom van het massatoerisme binnenkort gewoon weer op gang? 

Stad is geen decor

Als het aan veel bewoners van de betreffende (of: getroffen) steden ligt, dan ligt de tijd van ongeremd massatoerisme achter ons. Het debat hierover woedt al jaren in tal van steden. Overal komen de bezwaren en de kritiek op hetzelfde neer. Tegen bezoekers tekent het gros van de stedelingen doorgaans geen bezwaar aan. Toch is er een plafond. Afhankelijk van de lokale omstandigheden zoals ruimte, economie, infrastructuur, is dat plafond lager of hoger. Ja..., toerisme heeft banen opgeleverd, inkomsten en economische groei. Prachtig allemaal. Maar: door z'n alsmaar aanzwellende omvang en toenemend hypercommerciële karakter heeft het fenomeen een parasitaire bijwerking ontwikkeld, die het wezen van de stad aantast.  


Venetië in 2017, toen alles er nog heel druk en 'normaal' was - Foto: Pixabay / Ukrain13
Venetië in 2017, toen alles er nog heel druk en 'normaal' was - Foto: Pixabay / Ukrain13

Hoe banaal toerisme soms ook kan zijn, een teveel ervan kan een stad sociaal ontwrichten. Barcelona ondervind er al jaren de gevolgen van. In de documentaire Bye Bye Barcelona (2014) komen inwoners aan het woord, die zich hebben vervreemd van hun tot pretpark verworden stad. In de overtreffende trap heeft excessief toerisme van Venetië - ooit een machtige stadstaat - een soort decorstuk gemaakt voor een hap-slik-weg-uitstapje. Het lagunestadje heeft niets anders meer dan historie om op te teren, een teloorgang die Ilja Leonard Pfeiffer verwoord heeft in zijn beklijvende bestseller 'Grand Hotel Europa'.

Steden als deze staan voor lastige vraagstukken. Een toeristentsunami zodra alle pandemie-maatregelen zijn opgeheven, daarvoor zijn waarschijnlijk geen voorbereidingen getroffen. Minder toeristen betekent op de korte termijn omzetdaling. Is dat op de lange termijn van voordeel of uiteindelijk toch een (economisch) nadeel voor de kwaliteit van leven in de stad. Barcelona heeft een veerkrachtige economie en diverse andere branches om de economie op peil te houden. Hoe gaat het volledig op toerisme terende Venetië het tij keren, nog afgezien van het stijgende zeewater aldaar.  




Amsterdam voor Amsterdammers
Stedelingen snakken naar beweging, keuze en levenskwaliteit in pandemie-tijden. De urbane rust en stilte die nu heersen zijn als een vacuüm, dat erop wacht gevuld te worden. Op papier een unieke gelegenheid voor stadsbesturen, reisondernemers en andere belanghebbenden de bakens te verzetten richting een beter toerisme. Het maatschappelijke draagvlak daarvoor is groot en de druk op stadsbesturen om paal en perk te stellen is hoog. Of is het straks toch weer business as usual

In Amsterdam raakte overtoerisme, tot aan de uitbraak van Covid-19, vooral de binnenstad. Amsterdammers bleven daar weg om de toeristen te mijden, nu kunnen ze er - met dank aan de door de gevolgen van het virus uitgestorven straten - weer naartoe. De gemeente zoekt nu naar antwoorden en oplossingen om de binnenstad ook na Corona duurzaam aantrekkelijk voor de lokale bevolking te maken.   

Het stadsbestuur ziet de stilstand van nu als een uitgelezen kans om deze uitdaging aan te grijpen. Burgemeester Femke Halsema stuurde er een brief over aan de Amsterdamse Raad - in mei 2020, temidden van de eerste Corona-golf. Halsema wil investeren in de openbare ruimte, in een vernieuwend winkel en horeca-aanbod, alsmede in de optimalisering van culturele functies. Daartoe zal de op bezoekers gerichte monocultuur en eenheidsworst het veld moeten ruimen. De burgemeester wil minder toeristen en minder aanbod voor toeristen in de binnenstad. Wel mogen er bezoekers komen, 'die geïnteresseerd zijn in de unieke historie, cultuur en ervaring van de Amsterdamse binnenstad'.

Zuiptoeristen
Na de Corona-crisis wil Halsema in ieder geval geen kotsende toeristen meer in haar stad, overigens zonder prostitutie te verbieden en coffeeshops in groten getale te moeten sluiten. Haar onderbouwing: “Vrijheid is niet hetzelfde als grenzeloosheid en binnenstadbewoners voelen zich niet vrij als zij de hele dag last hebben van overlast.” Wangedrag is ook de prijs die we betalen voor bepaalde vrijheden. Een samenleving zonder is waarschijnlijk ook een fundamenteel andere. Een gesprek hierover gaat als snel over normen, waarden en betutteling. Wie in het vrijzinnige Amsterdam durft zo'n debat aan te gaan - al dan niet met gestrekt been?


Foto: Adobe Stock / Martin Bertrand
Foto: Adobe Stock / Martin Bertrand

Wat te doen met lastige toeristen? Het zijn niet alleen apestonede Britten of stomdronken Italianen die voor overlast zorgen. Misschien dat die op een nuchter moment zelfs nog naar het Rijksmuseum gaan. Want ja ...zuipende cultuursnuivers bestaan ook. Die nachtbrakers, waaraan veel Amsterdammers een broertje dood hebben, komen veelal uit de buitenwijken en de provincie. Of is dat een vooroordeel?

Hoe ga je de binnenstad zo onaantrekkelijk mogelijk maken voor ketende jongeren uit naburige landen en dagtoeristen, die te lang blijven hangen? Hoge accijnzen op bier en wiet? Entreegeld voor de binnenstad, een dagtoeristentax of toch coffeeshops sluiten en café's verplichten light-bier te schenken? Of gewoon orde, tucht en handhaving? Lastige vragen allemaal. 

Toeristen weglokken
Een veelgehoorde oplossing is een verplaatsing of verspreiding van het toeristengroepen. In het Wallen-debat heeft de burgemeester gepleit voor een nieuw sekscentrum om de binnenstad te ontlasten. Hoogleraar voor Grootstedelijke Vraagstukken Zef Hemel heeft in zijn rapport 'Een nieuwe historische binnenstad' de aanbeveling gedaan om aan de Zuidas een nieuw toeristisch centrum te creëeren. 

Zijn visie in een notendop: doordat de bouw van het nieuwe station Amsterdam-Zuid sowieso druk gaat wegnemen van het centrum, kunnen de toeristen ook in Amsterdam-Zuid blijven. De toeristen komen dan hooguit een ochtend of een middag naar het centrum. De Amsterdamse binnenstad kan zich met de nodige investeringen in bruggen, kades en straatwerk dan ontwikkelen tot een grote, gezellige tuin, die bewoners dan naar hartelust kunnen onderhouden. 

Wel moet er aan de Zuidas nog flink gebouwd worden, om de toeristen daarheen te lokken én ze daar te houden. Denk aan hotels, een casino, iconische architectuur en topattracties á la het Guggenheim. Amsterdam-Zuid kan sowieso een facelift gebruiken en er is genoeg plaats, meent Hemel. Een ludiek plan uit Rotterdam wijkt helemaal niet zo veel af van Hemels' visie: Nieuw-Amsterdam, een namaak-Amsterdam gebouwd buiten de stad, compleet met wallen en grachten, speciaal voor de zuiptoerist om ongehinderd in te kunnen braken! Zodat Oud-Amsterdam weer leefbaar wordt.

Geen pré-covid-toerime meer
Lange-termijn-visies als de bovenstaande hebben altijd hun waarde, maar tegelijkertijd ook iets zeer vrijblijvends. We weten toch niet wat de verre toekomst gaat brengen en sancties volgen toch niet als het idealiserende vergezicht niet haalbaar is. Een toeristenvrije binnenstad klinkt nu als een onbereikbare utopie. Wat te doen met het probleem op de korte termijn. Het is nog even wachten op groen licht, maar er staan al heel wat hordes en meutes klaar voor vertrek richting een reisbestemming. Het promotiebureau Amsterdam&partners heeft daarom, midden in de pandemie, een voorstel uitgewerkt om snel stappen te maken naar een 'duurzame bezoekerseconomie' (meer daarover, lees je hier). Veel belanghebbenden in de hoofdstad willen geen pré-covid-toerisme meer en zoeken naar handelingsruimte.

Geen luxeprobleem
Kijkend naar honger, oorlog en ziekte in andere delen van de wereld, klinkt overtoerisme als een luxeprobleem. Dat is het zeker niet. Leed kun je nu eenmaal niet vergelijken en vraagstukken als deze kun je ook niet wegrelativeren. Bovendien, als minder toerimse bijdraagt aan een betere levenskwaliteit voor meer mensen, dan is dat een nastrevenswaardig ideaal.

Het oplossen van het overtoerisme is best een mammoetopgave. Met ingrijpen in de bestaande situatie ben je er niet; toeristen zijn uiteindelijk ook niet de hoofdschuldigen van het probleem. Vrijwel iedere oplossing zal nieuwe vragen oproepen. Vragen over onze samenleving, hoe we die wenselijk inrichten; vragen over onze cultuur, op welk punt in onze beschaving we staan. En niet in de laatste plaats vragen over het functioneren van onze economie, en in hoeverre die (nog) het algemene belang en welzijn kan dient.

Geen enkele stedelijke samenleving heeft ooit gefunctioneerd zonder het in- en uitreizen van mensen en goederen. Niet voor niets is een van buiten opgelegde blokkade zo ongeveer het ergste wat een stad overkomen kan. Bezoekers zijn van levensbelang voor steden. Alleen al die reden is toerisme een belangrijk thema, waar we ieder van ons mee te maken heeft. Het zijn per slot van rekening niet alleen de anderen die toerist zijn, we zijn het allemaal.


Lees ook:

Beeld: Peter Bijl
Beeld: Peter Bijl

Het promotiebureau van Amsterdam belooft de inwoners een beter toerisme. Ondertussen blijken oude marketing-ideologieën taai en hardnekkig. Wat zal er dan echt veranderen? 

Door Tom Bergrath



Beeld: Peter Bijl
Beeld: Peter Bijl