· 

Circulair pionieren in Utrecht: Hof van Cartesius

GESPREK // Het Hof van Cartesius combineert grote ambities met een Hollandse nuchterheid. ‘Hofdames’ Bianca Ernst, Charlotte Ernst en Simone Tenda wonnen in oktober 2015 de open oproep voor pioniers die samen met de gemeente de Utrechtse Vlampijpzone op de creatieve kaart willen zetten. Zes jaar later vlamt hun wonderlijke project alsof het al decennia bestaat. STADTGEIST-redacteur Paul de Bruin kreeg er een rondleiding. Initatiefneemster Simone Tenda vertelde over het bewogen ontstaan van het project en welke beren ze op weg allemaal zijn tegengekomen. 

Door Paul de Bruijn


Foto: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Foto: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

Het is een mooie doordeweekse avond in juni 2020. Nederland is nog in de ban van het virus dat de samenleving nu al maanden heeft ontregeld. Eenmaal binnengestapt bij het Hof van Cartesius heerst een ander virus: een energie om zelf en vooral ‘anders’ stad te maken. Je waant je in Berlijn, al vindt niet iedereen dat een passende vergelijking, immers dit initiatief is spectaculair van zichzelf. Ik ben met anderen uitgenodigd om met ‘de hofdames’ mee te denken over de volgende fase. Het project heeft al een indrukwekkende omvang, maar de dames zijn nog niet uitontwikkeld.

Ik kan mijn ogen niet geloven als ik de vloer zie van een van de in aanbouw zijnde panden: ik zie de bekende witte blindengeleide strepen van een stationsperron. En inderdaad: daar liggen ze, een grote stapel betonnen delen van een voormalig treinperron. Hoeveel reizigersvoeten hebben daar niet in weer en wind op de vertraagde trein staan wachten?

De NS lijkt een hofleverancier, want verderop in het ´Hof´ ontwaar ik ook een grote stapel ramen, treinramen wel te verstaan. Misschien heb ik wel door een van deze ramen dromerig naar buiten gestaard, op weg van Utrecht naar Amsterdam, de plek van het Hof achteloos passerend.

Roemrucht spoorwegverleden

Het is op deze plek - pal aan de spoorlijn Utrecht - Amsterdam -  inhoudelijk bijzonder passend. In het Werkspoorkwartier heerste lange tijd de rust van een rijk, maar vervaagd spoorwegverleden. De magnifieke Werkspoorkathedraal is een tastbare herinnering aan de vele werkplaatsen voor treinmaterieel en railvervoer uit deze dagen. Op een smalle strook van het gebied - direct naast stoptreinstation Utrecht-Zuilen - ligt het Hof van Cartesius. Met dit inspirerende, stedelijke experiment is ongebruikelijk nieuw leven in dit Utrechtse stadsdeel gekeerd. 

De totstandkoming van het project verliep niet zonder slag of stoot. In de eerste fase wierpen zich talrijke hordes op: wachten op gemeentelijke goedkeuring, financiering en een onverwacht gemeentelijk voornemen om een coffeeshop in het gebied te vestigen. Bovendien bleek de ambitie om circulair te bouwen niet bepaald eenvoudig. Maar een blik in de rondte overtuigt al snel: oud materiaal krijgt op het Hof een tweede leven.


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

INTERVIEW:

Hoe is jullie keuze eigenlijk op deze plek gevallen?

Simone: ‘Charlotte Ernst was al actief als stadmaker in het Werkspoorkwartier. Zo heeft ze een groene bloemstrook aangelegd in het versteende gebied op de Vlampijpstraat. In 2014 schreef de Gemeente Utrecht een Open Call uit voor de Vlampijpzone, een stuk braakliggend terrein in het Werkspoorkwartier. Charlotte zag potentie in dit ruige gebied voor creatieve sector en diende een plan in voor een eigen zelfgebouwde, duurzame werkruimte rondom een gezamenlijke binnentuin, het Hof van Cartesius, en won daarmee de open call. Het was toen juli 2014. De formele besluitvorming door de Gemeente Utrecht duurde echter een jaar en kwam pas in oktober 2015.´

‘Toen Charlotte de open call gewonnen had, zocht ze creatieve ondernemers om het ontwerp verder uit te bouwen en te aan een degelijk businessplan te beginnen. In 2015 zag ik een advertentie van haar in de Werkspoorkwartier-nieuwsbrief staan. Zelf was ik op dat moment op zoek naar een locatie voor een nieuwe werkplaats voor het Utrechtse kunstenaarscollectief Het Uitvindersgilde. Dit was dus een match!´

Wat jullie hier doen is toch eigenlijk een vorm van stedelijke ontwikkeling. Zaten jullie al in de stadsontwikkeling?

Simone: ‘Zelf was ik actief in de Maastrichtse, Utrechtse en Amsterdamse kraakscene en recent met wooncoöperatie de Jelt. En Charlotte is als zelfstandig stedenbouwkundige / architect betrokken geweest bij het ontwerp voor de kunststad op de NDSM-werf in Amsterdam. Zij zag in Werkspoorkwartier (destijds nog Bedrijventerrein Cartesius) de kansen om te werken aan een levendige rafelrand in haar eigen stad. En haar zus Bianca had weliswaar minder ervaring in stadsontwikkeling, maar wel samen met Charlotte in 2015 een grootste ‘recycle’ camping georganiseerd tijdens de start van de Tour de France in Utrecht. Ook daarwas het de bedoeling om het Werkspoorkwartier op de kaart te zetten. De samenwerking tussen ons drie op deze plek voelt dus niet meer dan logisch.’


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/


Hoe begin je met z´n groot project? Hoe kom je in het begin aan je inkomsten?

Simone: ‘Een businessplan maken bleek een aardig struikelblok en energievreter. We hebben allemaal onze hele spaarpot moeten gebruiken om de eerste fase door te komen. Inkomsten waren er niet, het bestuur heeft jarenlang vrijwillig gewerkt aan de opstart van Het Hof. Voor mij kon dat omdat ik geen hoge woonlasten had en dus niet al mijn tijd noodzakelijk hoefde te besteden aan projecten met een direct verdienmodel. Bianca en Charlotte kwamen uit een werkende situatie en hadden wat spaargeld. 

Eind 2015 durfden we ons plan wereldkundig te maken. We plaatsten een container met een gedicht geschreven door Ingmar Heytze, de Stadsdichter van Utrecht, we gaven rondleidingen en we deden mee aan kennissessies ‘Circulaire Economie’ of ´Samen stad maken´. Juli 2016 hebben we Het Hof van Cartesius Coöperatie U.A. opgericht.’ 

´In 2016 hebben we een beroep gedaan op Gemeente Utrecht voor een bijdrage aan het plan. Die werd in 2017 toegekend. Zo konden we vanaf dat moment onszelf een beetje uitbetalen. Maar nog steeds is er weinig budget. Het budget wordt nu gevormd door de coöperatie. We doen er daarom andere werkzaamheden bij die wel allemaal het gevolg zijn van Het Hof van Cartesius. Samen hebben we ‘Buurman Utrecht’ (werkplaats en bouwmarkt voor hergebruikt materiaal) opgericht, Simone ontwikkelt escaperooms en Bianca en Charlotte adviseren ontwikkelaars, initiatiefnemers en ambtenaren over groene, circulaire gebiedsontwikkeling.’

Dan is de stichting opgericht, maar dan is er nog niets te zien of te doen op de plek...

Simone: ‘In oktober 2016 organiseerden wij tijdens de Duurzame Week van Utrecht ons eerste event op de locatie. Dit was meteen de start van een crowdfunding-campagne om de financiering rond te krijgen. In 2017 mochten we officieel van start met de bouw. Dus voordat we ook maar een paal de grond in mochten slaan, waren we, vanaf de Open Call, ruim drie jaar verder. Met name de onderhandelingen met de gemeente voor goedkope grond en met de bank voor financiering - gesprekken die nergens op uitliepen - kostten veel tijd. Om Hof van Cartesius een kans te geven, was naar onze mening een langere periode noodzakelijk. En andere voorwaarden. We zijn daarom op zoek gegaan naar een private investeerder. Gelukkig vonden we die in 2016 in Overvecht Vastgoed. Pas sinds dat moment werden we echt serieuze gesprekspartners van de gemeente.’


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

Veel stadmakers stuiten op ingewikkelde regelgeving. Hoe kwamen jullie aan jullie kennis?

Simone: ‘Charlotte had wel kennis van gebiedsontwikkeling en bouw vanuit haar achtergrond als architect en stedenbouwkundig ontwerper. Maar zelf ontwikkelen is zeker anders. We zijn in deze periode ook geholpen door onder meer Overvecht Vastgoed. Gek genoeg denken we ook dat onze onwetendheid ons zo ver heeft gebracht. Door gebrek aan kennis stelden we - onbedoeld- veel ter discussie, waardoor andere partijen ook gingen denken in mogelijkheden. Achteraf bleek bijvoorbeeld dat we onderling afspraken hadden gemaakt waar juristen en notarissen echt niet mee uit de voeten konden. Kennis rondom gebiedsontwikkeling en circulaire bouw hebben we inmiddels wel!’

Geld is bekend knelpunt bij dit soort initiatieven. Maar zijn er ook momenten geweest dat jullie dachten: dit gaat niet werken. Kortom, zijn er breekmomenten geweest?

Simone: ‘Dat zijn er eigenlijk best veel. Jaarlijks minstens één denken we. Er waren altijd wel mensen in de omgeving die in ons bleven geloven, waardoor we doorgingen. Om twee breekmomenten te noemen: in oktober 2015 besloot de Gemeente Utrecht dat Het Hof van Cartesius mocht starten. In datzelfde besluit werd echter ook akkoord gegeven voor een coffeeshop op dezelfde strook. Voor ons was dat een breekmoment, omdat we dachten dat we nu helemaal geen enkele financier meer zouden vinden. 

'Een ander breekmoment zijn de onderhandelingen met de gemeente geweest. Na maanden voorbereiden met ambtenaren, besloot de destijds verantwoordelijke wethouder Grondzaken dat het Hof van Cartesius niet eens de moeite waard was om zich in ons project te verdiepen en kwam er een ´Nee´ op het uitgewerkte voorstel.’


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

Beide foto's: Het Hof van Cartesius in aanbouw

Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/


Gemengde gevoelens dus naar de gemeente?

Simone ‘We hebben inderdaad een Haat-Liefde verhouding. Het Hof van Cartesius is te complex om binnen één beleidsterrein te passen. Hierdoor hebben we in de beginperiode wel twintig ambtenaren gesproken, telkens vanuit hun eigen beleidsoogpunt en niet vanuit ons integrale plan. De beleidsambtenaren van Circulaire Economie vinden ons fantastisch, proberen te helpen maar hebben lange tijd te weinig invloed gehad om ons te kunnen faciliteren.' 

'Economische Zaken en Ruimtelijke Ontwikkeling zijn trots op ons en proberen te helpen waar ze kunnen. Grondzaken en Vergunningen hebben niet de ruimte om een initiatief zoals ons te ondersteunen. Daar hebben we echt een gevecht mee moeten voeren. Maar het moet gezegd: er is altijd een klein groepje ambtenaren geweest die ons wel wilde helpen.’

Waar staan jullie met Het Hof over tien jaar?

Simone: ‘Over tien jaar hebben we de middelen om de grond over te kopen van het Stadsmakersfonds. Hopelijk gaat dit dan ook lukken en hebben we over tien jaar het gehele Hof in eigen beheer. Dat lijkt op dit moment toekomstmuziek maar vijf jaar geleden leek (op sommige momenten) het hele project toekomstmuziek. En zie waar we nu zijn!’

...

STADMAKERSFONDS

Een tweede fase staat voor het Hof van Cartesius inmiddels in de steigers. Centraal staat de vraag hoe je het project voor de lange termijn borgt. Hoe kun je ervoor zorgen dat het project een lange en financieel duurzame toekomst krijgt? Hoe organiseer je zo’n groot initiatief als het almaar verder groeit? Met nu al zo’n veertig participanten/huurders in de coöperatie is het al een hele opgave lijn te houden in de veelheid aan ideeën, visies en belangen. Als met de realisatie van de tweede fase het aantal verdubbelt, is wellicht een aanpassing van de organisatievorm wenselijk of zelfs noodzakelijk.

Het Hof van Cartesius heeft zijn voor financiering om grond voor de tweede fase te verwerven voor de tweede fase mede kunnen voltooien dankzij het Stadmakersfonds. Dit vorig jaar opgerichte fonds heeft tot doel om alternatieve stadsprojecten aan kapitaal te helpen. En dat niet alleen: het fonds adviseert ook bij de complexe vraagstukken die bij een serieus alternatief stadsproject komen kijken. En die zijn talrijk. Het Stadmakersfonds begeleidt initiatieven ook in het professionaliseren van de businesscase en legt de verbinding tussen de wereld van kapitaalverstrekkers en die van de stadmakers; twee werelden die elkaar niet direct verstaan.

Voor het fonds is het Hof van Cartesius de eerste case. Door een revolverende investering in het fonds van de provincie Utrecht is deze start mogelijk gemaakt. Voor verdere ontwikkeling is het zaak dat ook privaat kapitaal wordt aangetrokken. Het fonds is niet gedreven door louter liefdadigheid. Met passie voor de maatschappelijke waarde van dit soort stadsprojecten steunt het de stadmakers, maar het moet wel gaan om een gezonde financiële case. Bij het verstrekken van leningen wordt rendement gemaakt, maar met mate. En belangrijker: het rendement gaat niet naar aandeelhouders, maar naar nieuwe projecten.

Op dit moment is het Stadmakersfonds nog alleen actief in de provincie Utrecht, maar het wil zijn vleugels in heel Nederland uitslaan. Het is daarbij van belang dat gemeenten en provincies uit andere delen van het land aanhaken en het fonds een financiële kickstart geven om ook elders stadmakers met maatschappelijke meerwaarde een duurzame toekomst te geven. Moedige bestuurders gezocht dus!

Circulair bouwen

De term ‘circulair’ wordt te pas en onpas gebruikt door bedrijven die graag mee willen liften op de ‘groene golf’. Veel bedrijven gebruiken de term al bij de geringste aanpassingen aan hun product of productiewijze. Echt circulair zijn is een ander verhaal.

Tijdens een rondleiding over het terrein is snel te zien dat de lokale bouwmarkt geen goede zaken doet met Hof. Vrijwel alles wat je ziet bestaat uit gebruikt materiaal. De houten wanden en tussenvloeren, de ramen en kozijnen, zelfs de basisvloeren zijn onmiskenbaar gebruikt.

Een beginnend architect uit Italië die we tijdens de rondleiding tegenkomen, heeft zich aangepast aan een totaal andere werkwijze. Waar architecten bij traditionele bouw een ontwerp met een oneindige keuze aan materialen vorm kunnen geven, is dat bij circulair bouwen geheel anders. Gebruikte bouwmaterialen zijn immers nog niet zo eenvoudig te vinden. Plus: je moet het doen met wat je hebt kunnen vinden, al zijn dat treinramen of oude perrons. 

Past het allemaal wel? Wat als je net te kort komt van een bepaald materiaal? Hoe pas je je ontwerp dan aan? De ervaring leert dat bij deze handelswijze de bouw soms aan de tekening voorafgaat. Als de verschillende materialen blijken te passen, wordt soms achteraf het ‘ontwerp’ gemaakt. Dat vergt een totaal andere mindset van de ontwerpend architect.


Video: Utrecht Sustainability Institute, zie ook: https://efro-wsk.nl/


...VERVOLG INTERVIEW:

Laten we het verder hebben over juist dat circulaire aspect. Circulair werken is voor een ontwerpend architect anders dan hij vaak gewend zal zijn ...

Simone: ‘.In circulaire bouw is de rol van een ontwerper veel meer die van stedenbouwkundig supervisor. Je stelt kaders op waarbinnen anderen mogen afbouwen. Je geeft belangrijke punten aan als transparantie en gevelovergangen, maar laat de verdere invulling vrij.´

Dat klinkt mooi, maar vaak zijn niet de gewenste materialen voorhanden. Hoe ga je daar dan mee om?

Simone: ‘Als materialen voorhanden zijn, moet je daar flexibel in zijn. Wij noemen dat ook wel een dynamisch schetsontwerp. Daarop is ook de vergunning afgegeven. Pas achteraf vullen we de toegepaste materialen in. In de derde fase van ons project zijn we nog een stap verder gegaan en is er sprake van ‘material driven design’. Omdat we CLT-gecertificeerd hout gescout hadden, hebben we het ontwerp van de gebouwen daarop afgestemd. Ook wordt er nog veel tijdens de bouw ontworpen. Nauwe afstemming en samenwerking met de aannemer en constructeur zijn daarvoor noodzakelijk.'

'Wel blijkt nu achteraf dat ook hieraan een grens zit. Het is toch echt nodig om ca 70% van het ontwerp en materialen vóór uitvoering vast te leggen, om zo risico’s van uitloop van de planning te voorkomen. Niet alleen de aanloopperiode en revisieronde, maar ook de opslagruimte voor materialen kosten namelijk geld. Iets dat wij als bottom-up experiment niet hebben. Innoveren en pionieren kost extra geld, maar iemand moet het doen, zo een beweging op gang te krijgen..’


Meer informatie

De Hofdames zijn: Bianca Ernst (zakelijk leider / penningmeester), Charlotte Ernst (creatief leider / voorzitter) en Simone Tenda (PR & marketing / secretaris).

https://hofvancartesius.nl


Over het Stadmakersfonds
De uitzending van Pakhuis de Zwijger over het Stadmakersfonds

https://dezwijger.nl/programma/stadmakersfonds

https://stadmakersfonds.nl/