· 

Hofdames

Ze worden de ‘hofdames’ genoemd: Bianca Ernst, Charlotte Ernst en Simone Tenda. In oktober 2015 wonnen zij de open oproep voor pioniers die samen met de gemeente de Utrechtse Vlampijpzone op de creatieve kaart willen zetten. Het is inmiddels 6 jaar later en 'het Hof van Cartesius', vlamt alsof het al decennia bestaat. Dit wonderlijke project combineert grote ambities met een Hollandse nuchterheid.

Tekst: Paul de Bruijn


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

In het Utrechtse Werkspoorkwartier heerste lange tijd de rust van een rijk, maar vervaagd verleden van werkplaatsen voor treinmaterieel en railvervoer. De magnifieke Werkspoorkathedraal is een tastbare herinnering daaraan. Op een smalle strook van het gebied - pal aan de spoorlijn Utrecht-Amsterdam - ligt het Hof van Cartesius. Met dit inspirerende, stedelijke experiment is ongebruikelijk nieuw leven in het stadsdeel gekeerd. 

De totstandkoming van het project verliep niet zonder slag of stoot. In de eerste fase wierpen zich talrijke hordes op: wachten op gemeentelijke goedkeuring, financiering en een onverwacht gemeentelijk voornemen om een coffeeshop in het gebied te vestigen. Ook bleek de ambitie om circulaire te bouwen niet bepaald eenvoudig. Maar een blik in de rondte overtuigt al snel: oud materiaal krijgt op het Hof een tweede leven. 

We spraken op locatie met 'Hofdame' Simone Tenda, één van de initiatiefneemsters van het project.  


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

Hoe hebben jullie, 'de Hofdames' elkaar ontmoet?

Simone:‘Charlotte had een open call gewonnen voor de tijdelijke ontwikkeling van de groenstrook op de Vlampijpstraat. Voor haar plan voor groene werkplekken zocht ze creatieve ondernemers. In 2015 zag ik een advertentie van Charlotte Ernst in de Werkspoorkwartier nieuwsbrief staan. Simone was op dat moment namens kunstenaarscollectief Het Uitvindersgilde in Utrecht op zoek naar een locatie voor een nieuwe werkplaats. Dit was dus een match!’

Wat jullie hier doen is toch eigenlijk een vorm van stedelijke ontwikkeling. Zaten jullie al in de stadsontwikkeling?

Simone: ‘Charlotte is zelfstandig stedenbouwkundige / architect en is betrokken geweest bij het ontwerp voor de kunststad op de NDSM werf en zag in Werkspoorkwartier (destijds nog Bedrijventerrein Cartesius) de kansen om te werken aan een levendige rafelrand in haar eigen stad. Simone was actief in de Maastrichtse, Utrechtse en Amsterdamse kraakscene en recent met wooncoöperatie de Jelt. Bianca had geen enkele ervaring in stadsontwikkeling maar organiseerde met zus Charlotte in 2015 wel een grootste ‘recycle’ camping tijdens de Tour de France in Utrecht om Werkspoorkwartier op de kaart te zetten. Vanuit de zelf stad maken ervaring van Het Hof van Cartesius adviseren Bianca en Charlotte sinds 2017 ontwikkelaars, initiatiefnemers, ambtenaren over groene, circulaire gebiedsontwikkeling.’


De term ‘circulair’ wordt te pas en onpas gebruikt door bedrijven die graag mee willen liften op de ‘groene golf’. Veel bedrijven gebruiken de term al bij de geringste aanpassingen aan hun product of productiewijze. Echt circulair zijn is een ander verhaal.

Tijdens een rondleiding is snel te zien dat de lokale bouwmarkt geen goede zaken doet met Hof. Vrijwel alles wat je ziet bestaat uit gebruikt materiaal. De houten wanden en tussenvloeren, de ramen en kozijnen, zelfs de basisvloeren zijn onmiskenbaar gebruikt.

Ik kan mijn ogen niet geloven als ik de vloer van een van de in aanbouw zijnde panden zie: ik zie de bekende witte blindengeleide strepen van een stationsperron. En inderdaad daar liggen ze, een grote stapel betonnen delen van een voormalig treinperron. Hoeveel reizigersvoeten hebben daar niet in weer en wind op de vertraagde trein staan wachten?

De NS lijkt een hofleverancier, want ik ontwaar ook een grote stapel ramen, ramen uit een trein wel te verstaan. Misschien heb ik wel door een van deze ramen dromerig naar buiten gestaard, op weg van Utrecht naar Amsterdam, de plek van het Hof achteloos passerend.


Hoe is jullie keuze eigenlijk op deze plek gevallen?

Simone: ‘Charlotte was al in Werkspoorkwartier actief als stadmaker, zo heeft ze een groene bloemstrook aangelegd in het versteende gebied. In 2014 schreef de Gemeente Utrecht een Open Call uit voor de Vlampijpzone, een stuk braakliggend terrein in Werkspoorkwartier te Utrecht. Charlotte zag potentie in dit ruige gebied voor creatieve sector en diende een plan in voor een eigen zelfgebouwde, duurzame werkruimte rondom een gezamenlijke binnentuin, en won daarmee de open call.’


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/


OK, dan hebben jullie een locatie gevonden. Hoe begin je dan zo’n groot project?

Simone: ‘We hadden zoals daarnet gezegd meegedaan aan een open call. De adviescommissie van de Open Call betitelde het plan ‘Hof van Cartesius’ van Charlotte in juli 2014 als beste plan. De formele besluitvorming door de Gemeente Utrecht duurde echter een jaar en kwam pas in oktober 2015.  Charlotte werkte in dat jaar het ontwerp verder uit, zocht medestanders om te bouwen, Simone Tenda en Mariken Gaandersen en begon aan een degelijk businessplan.

Dan is de stichting opgericht, maar dan is er nog niets te zien of te doen op de plek.

Simone: ‘In oktober 2016 organiseerden wij tijdens de Duurzame Week van Utrecht ons eerste event op de locatie. Dit event was ook de start van een crowdfunding om de financiering rond te krijgen. In 2017 mochten we officieel van start met de bouw. Dus voordat we ook maar een paal de grond in mochten slaan waren we ruim drie jaar verder. Met name de onderhandelingen met de gemeente voor goedkope grond en met de bank voor financiering (die nergens op uitliepen) kostten veel tijd. Om Hof van Cartesius een kans te geven, was naar onze mening een langere periode en andere voorwaarden nodig. We zijn daarom op zoek gegaan naar een private investeerder. Gelukkig vonden we die in 2016 in Overvecht Vastgoed. Pas sinds dat moment werden we echt serieuze gesprekspartners van de gemeente.’

Jullie maakten een businessplan, maar ging dat zo eenvoudig?

Simone: ‘Dat businessplan bleek een aardig struikelblok en energievreter. Eind 2015 durfden we ons plan wereldkundig te maken. We plaatsten een container met een gedicht geschreven door Ingmar Heytze, de Stadsdichter van Utrecht, gaven rondleidingen en deden mee aan kennissessies ‘Circulaire Economie’ of Samen stad maken. Juli 2016 hebben we Het Hof van Cartesius Coöperatie U.A. opgericht.’ 


We ontmoeten tijdens de rondleiding een beginnend architect uit Italië. Hij heeft zich aangepast aan een totaal andere werkwijze. Waar een architect bij traditionele bouw zijn ontwerp met een oneindige keuze aan materialen vorm kan geven, is dat bij circulair bouwen geheel anders. Immers, gebruikte bouwmaterialen zijn nog niet zo eenvoudig te vinden. En je moet het doen met wat je hebt kunnen vinden, al zijn dat treinramen of oude perrons. 

Past het allemaal wel? Wat als je net te kort komt van een bepaald materiaal? Hoe pas je je ontwerp dan aan? De ervaring leert dat bij deze handelswijze de bouw soms aan de tekening voorafgaat. Als de verschillende materialen blijken te passen, wordt soms achteraf het ‘ontwerp’ gemaakt. Dat vergt een totaal andere mindset van de ontwerpend architect.


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

Dat is voor een ontwerpend architect toch wel anders werken als hij zijn materialen niet vrij uit een catalogus kan kiezen.

Simone: ‘Charlotte is architect maar ook stedenbouwkundig ontwerper en de rol van een ontwerper in circulaire bouw is veel meer die van stedenbouwkundig supervisor. Je stelt kaders op waarbinnen anderen mogen afbouwen. Je geeft bijvoorbeeld belangrijke punten aan als transparantie en gevelovergangen, maar laat de verdere invulling vrij.

Dat klinkt mooi, maar vaak zijn niet de gewenste materialen voorhanden. Hoe ga je daar dan mee om?

Simone: ‘Als materialen voorhanden zijn moet je daar flexibel in zijn. Wij noemen dat ook wel een dynamisch schetsontwerp. Daarop is ook de vergunning afgegeven, achteraf vullen we de toegepaste materialen in. In de 3e fase van ons project zijn we nog een stap verder gegaan en is er sprake van ‘material driven design’. CLT-gecertificeerd hout was al gescout en daarop hebben we dan het ontwerp van de gebouwen gemaakt. Ook wordt er nog veel tijdens de bouw ontworpen en afgestemd. Daarvoor is nauwe samenwerking met de aannemer en constructeur noodzakelijk.'


Video: Utrecht Sustainability Institute, zie ook: https://efro-wsk.nl/


'Wel blijkt nu achteraf dat ook hieraan een grens zit en dat het toch echt nodig is om ca 70% van het ontwerp en materialen vóór uitvoering vast te leggen om risico’s van uitloop van de planning te voorkomen. Immers de aanloopperiode en revisieronde maar ook de opslagruimte voor materialen kost ook geld. Iets dat wij als bottom-up experiment niet hebben. Innoveren en pionieren kost extra geld, maar iemand moet het doen om die beweging op gang te krijgen.’

Veel stadmakers stuiten op ingewikkelde regelgeving. Hoe kwamen jullie aan jullie kennis?

Simone: ‘Charlotte had wel kennis van gebiedsontwikkeling en bouw vanuit haar achtergrond als architect en stedenbouwkundig ontwerper, maar zelf ontwikkelen is zeker anders. We zijn in deze periode ook geholpen door onder meer Overvecht Vastgoed. Gek genoeg denken we ook dat onze onwetendheid ons zo ver heeft gebracht. Door gebrek aan kennis stelden we - onbedoeld- veel ter discussie, waardoor andere partijen ook gingen denken in mogelijkheden. Achteraf bleek bijvoorbeeld dat we onderling afspraken hadden gemaakt waar juristen en notarissen echt niet mee uit de voeten konden. Kennis rondom gebiedsontwikkeling en circulaire bouw hebben we inmiddels wel!’


Het is een mooie doordeweekse avond in juni 2020. Nederland is nog in de ban van het virus dat de samenleving nu al maanden heeft ontregeld. Eenmaal binnengestapt bij het Hof van Cartesius heerst een ander virus: een energie om zelf en vooral ‘anders’ stad te maken. Je waant je in Berlijn, al vindt niet iedereen dat een passende vergelijking, immers dit initiatief is spectaculair van zichzelf. Ik ben met anderen uitgenodigd om met ‘de hofdames’ mee te denken over de volgende fase. Het project heeft al een indrukwekkende omvang, maar de dames zijn nog niet uitontwikkeld.

Een tweede fase staat in de steigers. Centraal staat de vraag hoe je het project voor de lange termijn borgt. Hoe kun je ervoor zorgen dat het project een lange en financieel duurzame toekomst krijgt? Hoe organiseer je zo’n groot initiatief als het almaar verder groeit. Met nu al zo’n 40 participanten/huurders in de coöperatie is het al een hele opgave lijn te houden in de veelheid aan ideeën, visies en belangen. Als met de realisatie van de tweede fase het aantal verdubbelt, is wellicht een aanpassing van de organisatievorm wenselijk of zelfs noodzakelijk.


 Ik kan het niet laten om toch een typische Nederlandse vraag te stellen. Hoe kom je in het begin aan je inkomsten?

Simone: ‘We hebben allemaal onze hele spaarpot moeten gebruiken om de 1e fase door te komen. Inkomsten waren er niet, het bestuur heeft jarenlang vrijwillig gewerkt aan de opstart van Het Hof. Voor Simone kon dat omdat zij geen hoge woonlasten had en dus niet al haar tijd noodzakelijk hoefde te besteden aan projecten met een direct verdienmodel. Bianca en Charlotte kwamen uit een werkende situatie en hadden wat spaargeld.'

 

In 2016 hebben we een beroep gedaan op Gemeente Utrecht voor een bijdrage aan het plan. Deze werd in 2017 toegekend waardoor we vanaf dat moment onszelf een beetje konden uitbetalen. Nu 2 jaar later is er nog steeds weinig budget. Het budget wordt nu gevormd door de coöperatie. We doen er daarom andere werkzaamheden bij die wel allemaal het gevolg zijn van Het Hof van Cartesius. Samen hebben we ‘Buurman Utrecht’ (werkplaats en bouwmarkt voor hergebruikt materiaal) opgericht, Simone ontwikkelt escaperooms en Bianca en Charlotte geven advies en doen aan kennisdeling.’


Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/

Beide foto's: Het Hof van Cartesius in aanbouw

Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/
Beeld: Werkspoorkwartier: Creatief Circulair Maakgebied; efro-wsk.nl/


Geld is bekend knelpunt bij dit soort initiatieven. Maar zijn er ook momenten geweest dat jullie dachten: dit gaat niet werken. Kortom, zijn er breekmomenten geweest?

Simone: ‘Dat zijn er eigenlijk best veel. Jaarlijks minstens één denken we. Er waren altijd wel mensen in de omgeving die in ons bleven geloven, waardoor we doorgingen. Om er twee breekmomenten te noemen. In oktober 2015 besloot de Gemeente Utrecht dat Het Hof van Cartesius mocht starten. In datzelfde besluit werd ook akkoord gegeven voor een Coffeeshop op dezelfde strook. Een breekmoment omdat we dachten dat we nu helemaal geen enkele financier meer zouden vinden. 

'Een ander breekmoment zijn de onderhandelingen met de gemeente geweest. Na maanden voorbereiden met ambtenaren, besloot de destijds verantwoordelijke wethouder Grondzaken dat het Hof van Cartesius niet eens de moeite waard was om zich in ons project te verdiepen en kwam er een nee op het uitgewerkte voorstel.’

Gemengde gevoelens dus naar de gemeente?

Simone ‘Dat is wat je noemt een Haat-Liefde verhouding. We zijn te complex om binnen één beleidsterrein te passen. Hierdoor hebben we in de beginperiode wel 20 ambtenaren gesproken, telkens vanuit hun eigen beleidsoogpunt en niet vanuit ons integrale plan. De beleidsambtenaren van Circulaire Economie vinden ons fantastisch, proberen te helpen maar hebben lange tijd te weinig invloed gehad om ons te kunnen faciliteren.' 

'Economische Zaken en Ruimtelijke Ontwikkeling zijn trots op ons en proberen te helpen waar ze kunnen. Grondzaken en Vergunningen hebben niet de ruimte om een initiatief zoals ons te ondersteunen. Daar hebben we echt een gevecht mee moeten voeren. Maar dat moet ook gezegd, er is altijd een klein groepje ambtenaren geweest die ons wel wilde helpen.’


Het lef om grond te kopen
En daar sta je dan voor de keuze om grond te verwerven voor de tweede fase. Hoe doe je dat eigenlijk? Hoe kom je aan zoveel geld? Daarvoor bestaat sinds kort het Stadmakersfonds. Het fonds heeft tot doel om alternatieve stadsprojecten aan kapitaal te helpen. En dat niet alleen. Het fonds adviseert ook bij de complexe vraagstukken die bij een serieus alternatief stadsproject komen kijken. En die zijn talrijk. Het Stadmakersfonds begeleidt initiatieven ook in het professionaliseren van de businesscase en legt de verbinding tussen de wereld van kapitaalverstrekkers en die van de stadmakers. Twee werelden die elkaar niet direct verstaan.

Voor het fonds is het Hof van Cartesius de eerste case. Door een revolverende investering in het fonds van de provincie Utrecht is deze start mogelijk gemaakt. Het is nu zaak dat ook privaat kapitaal wordt aangetrokken. Het fonds is niet gedreven door louter liefdadigheid. Met passie voor de maatschappelijke waarde van dit soort stadsprojecten steunt het de stadmakers, maar het moet wel gaan om een gezonde financiële case. Bij het verstrekken van leningen wordt rendement gemaakt, maar met mate. En belangrijker het rendement gaat niet naar aandeelhouders, maar naar nieuwe projecten.

Nog is het Stadmakersfonds alleen actief in de provincie Utrecht maar wil haar vleugels in heel Nederland uitslaan. Het is daarbij van belang dat gemeenten en provincies uit andere delen van het land aanhaken en het fonds een financiële kickstart geven om ook elders stadmakers met maatschappelijke meerwaarde een duurzame toekomst te geven. Moedige bestuurders gezocht dus!


Waar staan jullie met Het Hof over zeg 10 jaar?

Simone: ‘Over 10 jaar hebben we de middelen om de grond over te kopen van het Stadsmakersfonds. Hopelijk gaat dit dan ook lukken en hebben we over 10 jaar het gehele Hof in eigen beheer. Dat lijkt op dit moment toekomstmuziek maar 5 jaar geleden leek (op sommige momenten) het hele project toekomstmuziek. Nu staat Het Hof er wel.’


Meer informatie

De hofdames zijn: Bianca Ernst (zakelijk leider / penningmeester), Charlotte Ernst (creatief leider / voorzitter) en Simone Tenda (PR & marketing / secretaris).

https://hofvancartesius.nl


Over het Stadmakersfonds
De uitzending van Pakhuis de Zwijger over het Stadmakersfonds

https://dezwijger.nl/programma/stadmakersfonds

https://stadmakersfonds.nl/

https://www.utrecht.nl/fileadmin/uploads/documenten/zz-omgevingsvisie/gebiedsbeleid/_noordwest/2012-03-ontwikkelingsvisie-werkspoorkwartier.pdf