· 

200 jaar Karl Marx: Das Kapital gaat digitaal

Tekst: Tom Bergrath

Weinig filosofen hebben de moderne tijd van zoveel intellectuele brandstof voorzien als Karl Marx. Zijn grote werk Das Kapital verscheen in 1867, dat was afgelopen jaar dus 150 jaar geleden. Op 5 mei 1818 zag Karl het levenslicht en laat dat nu deze week precies twee eeuwen geleden zijn. In zijn geboorteland Duitsland zijn beide jubilea aanleiding voor veel extra aandacht in de vorm van events, cultuurprojecten en publicaties. Marx lijkt een ware comeback te beleven. Het communisme kleeft niet meer aan zijn naam en zijn werk lijkt actueler dan ooit - zeker sinds de meest recente financiële crisis. Maar wat is eigenlijk de betekenis van deze denker vandaag de dag, in het digitale tijdperk?

Ongelijkheid

In communistische kringen is Karl Marx vandaag de dag nog altijd een icoon, het zal u allicht niet verbazen. Maar ook de sociaal-democraten zien in hem een groot politiek denker, wiens ideeën tot op heden nog niet aan kracht hebben verloren. Marx uitte zich in zijn tijd, 150 jaar geleden, fel tegen ongelijkheid tussen de bezittende klasse (de industriebaronnen) en de werkende klasse (de fabrieksarbeiders). Voor socialisten en sociaal-democraten bestaat er geen twijfel over: Marx' kritiek op het kapitalisme en de scheve welvaartsverdeling van toen, is nog net zo van toepassing op huidige wereldeconomie, die de schaar tussen arm en rijk steeds verder laat opengaan. 


Nieuwe linkse thema's

Marx beschreef in Het Kapitaal onder meer de toenmalige expansiedrang van grote, innovatieve industriële ondernemingen. Volgens hem zou deze dynamiek onvermijdelijk voeren naar zichzelf telkens herhalende crisissen. Het gevolg laat zich raden: heftige maatschappelijke verstoringen.

 

Maar kunnen we Marx ook naar het nu trekken? Constateerde Marx destijds een zuiver 19e-eeuws verschijnsel of herhaalt het door hem beschreven proces van vernieuwing, groei en vernietiging zich oneindig in het kapitalistische systeem? In het laatste geval is Das Kapital ook buitengewoon bruikbaar om de in rap tempo digitaliserende, mondiale economie van het nu beter te begrijpen. De Friedrich-Ebert-Stiftung zoekt in ieder geval actief naar dit soort aanknopingspunten in het werk van haar aartsvader.  Deze, aan de Duitse sociaal-democratische partij (SPD) gelieerde denktank organiseert in 2017 en 2018 een reeks van evenementen rondom Marx.

 

Het organisatorische hoogtepunt tot dusver was het drukbezochte congres 'Digitaler Kapitalismus - Revolution oder Hype?' afgelopen herfst in Berlijn. Het ging er vooral om de ´´ Grote Vier´ : Google, Amazon, Facebook en Apple - afgekort als GAFA. Het zijn deze tech-reuzen die de afgelopen twee decennia ons digitale domein beheersen en Westerse economieën hebben opgeschud. Een batterij internationale experts boog zich twee dagen lang over de maatschappelijke uitwerkingen ervan. Hoe moeten we Google en consorten zien: brengen de tech-reuzen ons nu meer welvaart of graven zij juist brede kloven tussen mensen mét en mensen zónder toegang tot de kansen van de digitale toekomst?

 

Het congres leverde geen pasklare antwoorden op, maar wel genoeg aanknopingspunten voor een nieuw links verhaal passend bij de 21e eeuw: misbruik van big data, nieuwe vormen van uitbuiting in de digitale dienstensector en de toekomt van vakbonden, om er maar eens een paar te noemen. Zo zien we dat juist weer bij Marx de bron lijkt te liggen die het grote sociaal-democratische verhaal (dat de laatste jaren flinke klappen heeft opgelopen) weer ideologische vleugels geeft. Het laat bij ons de vraag oproepen: Zijn socialisten eigenlijk niet net als gelovigen, gravend in oude geschriften op zoek naar antwoorden voor grote vraagstukken?  

Beeld van Marx in Chemnitz (bron: Pixabay)
Beeld van Marx in Chemnitz (bron: Pixabay)
Beeld van Marx en Lening (bron: Pixabay)
Beeld van Marx en Lening (bron: Pixabay)

Linkse verering

Het nieuw-linkse en globaliseriseringskritsische netwerk Marx21 (opgericht in 2007 te Frankfurt am Main) put eveneens rijkelijk uit het gedachtegoed van Marx. Hun doelen voor de 21e eeuw: "de macht van de grote concerns breken", politieke alternatieven voor het kapitalisme bieden en de politieke partij Die Linke versterken. In Marx´ geboortemaand mei organiseert dit netwerk het congres Marxismuss (#MIM18) in Berlijn. De sprekers komen overwegend uit de hoek van linkse intellectuelen en politici van Die Linke. Centraal dit jaar staan de jubileumthema´ s 200 jaar Karl Marx, 100 jaar Novemberrevolutie van 1918 (ook het themajaar van STADTGEIST!) en 50 jaar na 1968 (studentenrevoltes en Praagse lente). Daarnaast hier ook veel aandacht voor de politieke ruk naar rechts en voor internationale thema's als Turkije, Venezuela en Palestina - uiteraard alles bekeken door de marxistische bril.  

 

Ook de Rosa-Luxemburg-Stiftung, een denktank gelieerd aan genoemde socialistische partij Die Linke, zet dit jaar de spotlights op Marx. Het online project MARX 200 omvat onder meer het thema Russische Revolutie (1917), een uitgebreide mediatheek en een archief met items rondom Marxistische thema's, vertaald naar de huidige tijd. Ook het museum in Marx´ geboortehuis in Trier richt naar aanleiding van Marx´ 200e geboortejaar  een nieuwe tentoonstelling in, gewijd aan de erfenis van Marx als activist en voorvechter van de arbeidersbeweging. Het opent op Marx´geboortedatum, 5 mei.    

 

 

Dan zijn er recent ook nog een stuk of wat boeken verschenen over Marx. Een greep: Herr der Gespenster van Thomas Steinfeld; Marx. Der Unvollendete van Jürgen Neffe en een nieuwe Marx-biografie van Gareth Stedman Jones. In de Duitse bisocopen draaide afgelopen jaar de geprezen speelfilm The Young Karl Marx van Raoul Peck. En de Duits/Franse tv-zender ARTE maakte de speelfilm-documentaire Karl Marx - Der deutsche Profet, die twee avonden op prime time werd uitgezonden en tot eind mei 2018 hier online te zien is.  

 

Over de bebaarde profeet van de Arbeidersbeweging lijkt het laatste woord zeker nog lang niet geschreven. In het digitale tijdperk mag het communisme weliswaar haast een schim uit het verleden lijken, Karl Marx en Das Kapital lijken daarentegen urgenter dan ooit.