· 

Polen in Berlijn: (on)zichtbaar?

Tekst: Jeroen Kuiper; beeld: Tom Bergrath

Beeld van wijlen paus Johannes Paulus II (Karol Józef Wojtyła, geboren te Wadowice in Polen)
Beeld van wijlen paus Johannes Paulus II (Karol Józef Wojtyła, geboren te Wadowice in Polen)
Poolse horeca in Berlijn
Poolse horeca in Berlijn

Je ziet ze niet, maar ze zijn er wel: Polen, Polen en nog eens Polen in Berlijn. Na de Turken zijn de oosterburen van de Duitsers met 80.000 personen de grootste groep buitenlanders in de Duitse hoofdstad. Lange tijd probeerden ze zich zo onzichtbaar mogelijk op te stellen, meent Emilia Smechowski, die een boek over haar eigen migratie-achtergrond schreef. De jongere generatie Polen is echter veel zelfbewuster.

Strebermigranten

Geroezemoes in het Berthold-Brecht-Haus in de Berlijnse Chausseestraße: kort voor aanvang van het gesprek tussen journaliste Emilia Smechowski en de Duitse Polen-kenner Uwe Rada zoemt het Pools door de zaal. Op straat in Berlijn is de slavische taal van de oosterburen ook niet meer weg te denken. Dat was vroeger wel anders, meent Smechowski, geboren in 1983. Vanuit Wejherowo in de buurt van Gdansk kwam ze in 1988 naar West-Berlijn. „We schaamden ons naar Duitsland te zijn vertrokken, zo simpel was dat. Mijn moeder wilde niet, dat we in de S-Bahn Pools spraken. Ik werd een tijd lang een stil kind. Voor ons was er maar één richting, en die ging: omhoog. We moesten ons aanpassen. We waren Strebermigranten (vrij vertaald: ambitieuze allochtonen, red.).“  

Emilia Smechowski
Emilia Smechowski

Door Amrei-Marie (eigen werk) [CC BY-SA 4.0], via Wikimedia Commons


Loden stilstand in Polen

Duizenden en nog eens duizenden Polen vertrokken in de jaren tachtig vanuit het land van vakbond Solidarność richting het westen. Na het uitroepen van de staat van beleg door generaal Jaruzelski in 1981 hing over Polen jarenlang een soort loden stilstand. De ouders van Smechowski, beiden werkzaam als arts, hielden deze toestand niet meer uit. Ze wilden een beter leven voor hun dochters, en benutten een soort `sluiproute´. In de Tweede Wereldoorlog had namelijk één van de grootvaders van Smechowski voor de Duitse Wehrmacht gevochten, hoewel hij geen Duitse wortels had. Of hij ertoe gedwongen werd, of dit uit opportunisme deed, zal wel voor altijd onduidelijk bleven, maar het leidde er wel toe dat de Smechowski`s op een lijst terecht kwamen waardoor ze gemakkelijk de Duitse nationaliteit konden krijgen. Ironie, o ironie: de Tweede Wereldoorlog, die weinig andere landen zo veel schade toevoegde als Polen, maakte het vertrek van het gezin naar Berlijn mogelijk. Vandaar ook het schaamtegevoel, volgens Smechowski.

Andere migranten

Lange tijd ´verstopte´ ze haar wortels. Al snel sprak de vijfjarige Emilia perfect Duits. Pas sinds 2011, het jaar waarin ze voor de TAZ, één van Duitsland`s links-progressieve kranten, een reportage schreef over Poolse daklozen in Berlijn, begon ze zich weer voor haar vaderland te interesseren. Het leidde tot meerdere artikelen en tot een essay over haar generatie van migranten uit Polen. Na publicatie ontving ze een stroom van reacties, vertelt ze. „Normaal kreeg ik weinig reacties, maar dit keer volgde een stroom van brieven van andere migranten, die me schreven dat ik hun leven had beschreven. Ik had een snaar geraakt.“ Behalve meerdere journalistieke prijzen en een vermelding door bondspresident Gauck, werd Smechowski ook benaderd haar levensverhaal in boekvorm uit te werken.

 

„Mijn Pools is in de loop der jaren achteruit gegaan, ik besloot om een talencursus te volgen, natuurlijk wel op het hoogste niveau. In mijn groep kwam ik er al snel achter dat mijn mede-studenten net als ik bijna allemaal als kind uit Polen zijn gekomen". Lachend vertelt ze: "We draaiden er eerst allemaal om heen, we schaamden ons ervoor te moeten toegeven dat we onze taal verleerd hadden.“

Lokale media van de Poolse gemeenschap in Berlijn.
Lokale media van de Poolse gemeenschap in Berlijn.
St.-Johannes-Basilika, kerk van de Poolse katholieke gemeenschap in Berlijn
St.-Johannes-Basilika, kerk van de Poolse katholieke gemeenschap in Berlijn
Meer kerkgangers dan zitplaatsen tijdens de zondagsdienst
Meer kerkgangers dan zitplaatsen tijdens de zondagsdienst

Duitsers met Poolse achtergrond

In de jaren tachtig kwamen Polen niet alleen naar West-Berlijn. In dezelfde tijd reisde een duidelijk kleiner aantal van hen naar de socialistische broeder-hoofdstad Oost-Berlijn. Veel Polen kwamen echter al in de jaren twintig van de vorige eeuw naar Duitsland. Destijds vestigden ze zich voor een groot deel in het Ruhrgebied, waar werk in de industrie en de mijnen te vinden was. Vandaag de dag wonen ruim 700.000 Polen in Duitsland. Afhankelijk van de definitie zijn er zelfs ongeveer twee miljoen mensen in Duitsland met een Poolse achtergrond. Het bekendst zijn waarschijnlijk Lukas Podolski, voetbalheld in Keulen, en Mirosklav Klose, die het zelfs tot Duits topscorer aller tijden schopte.

Poolse gemeenschap zeer divers

Sinds de val van de muur kwam een nieuwe stroom Polen naar Berlijn, wat gespreksleider-van-de-avond Uwe Rada zich nog goed herinnert. Rada: „Begin jaren tachtig waren de Polen in onze ogen vooral helden, werden ze geassocieerd met Solidarność. Later, eind jaren tachtig en begin jaren negentig, ontstond ook het beeld van de armoedige Polen, met de komst van de Polenmarkt aan de Potsdamer Platz en het verschijnen van Poolse daklozen en drinkers in de grote steden.“ De Polen die de afgelopen twee decennia naar Berlijn kwamen, werkten hier als schoonmaker, in de wetenschap, richtten de legendarische `Klub der polnischen Versager´ op, en gingen en gaan naar de Poolse kerk nabij Südstern in Kreuzberg. De laatste jaren komen ook veel zelfbewuste, jonge, creatieve, ondernemende Polen naar Berlijn. Voor velen van hen is het huidige nationalistische en conservatieve klimaat in hun vaderland te beklemmend. Deze Polen ontmoeten elkaar bij de onlangs in Berlijn opgezette afdeling van de nieuwe, linkse politieke partij `Razen´ (`samen´) of in de Pools-Duitse boekhandel BuchBund in Neukölln, die ook regelmatig politieke debatten organiseert.

Buchbund: Pools-Duitse boekhandel in stadsdeel Neukölln
Buchbund: Pools-Duitse boekhandel in stadsdeel Neukölln
Afdeling zielenzorg van de Poolse katholieke missie te Berlijn
Afdeling zielenzorg van de Poolse katholieke missie te Berlijn

De verscheurdheid van migranten

Vandaag de dag pendelen steeds meer Polen tussen de Duitse hoofdstad en hun thuisland. De Regionalzug van Berlijn naar grensstad Frankfurt aan de Oder zit vol met Polen die in het weekend naar huis gaan. Tegelijkertijd zit de trein ook vol met studenten uit heel Europa, die aan de internationale universiteit van Frankfurt aan de Oder studeren. Deze universiteit heeft tevens een vestiging aan de Poolse kant van de rivier, in Slubice. Voor wie het kent, is er niets normalers als dit: je steekt gewoon de grensrivier de Oder over en wandelt in Polen verder. Het is allemaal Europese Unie, Schengengebied, net als de grens tussen Duitsland en Nederland.

 

Terwijl veel Berlijners al op Mallorca en in Thailand waren, is het nauwelijks 80 kilometer oostelijker gelegen Polen haast een exotische bestemming. Voor Emilia Smechowski komt haar vaderland echter weer steeds dichterbij. Inmiddels plant ze een verblijf van een jaar in Gdansk, samen met haar dochter. „Ik heb besloten haar tweetalig op te voeden, omdat anders onze migratie-geschiedenis met haar generatie ophoudt. Dat wil ik niet. En volledige assimilatie bestaat sowieso niet, ik ben geen onbeschreven blad. Maar wat ik nu meer ben, Duitse of Poolse… eerlijk gezegd haat ik die vraag. In ieder geval voel ik de verscheurdheid van migranten.“

 




Over Jeroen Kuiper

Jeroen Kuiper - het andere Duitsland - e-book

Jeroen Kuiper (1970) studeerde sociale geografie en volgde een postdoctorale opleiding journalistiek. Hij verbleef onder meer lange tijd als correspondent in Zuid-Amerika en schreef reportages vanuit Duitsland, Oost-Europa en Afrika voor De Pers, Nieuwe Revu, De Groene Amsterdammer, Intermediair en het Duitse Freitag. Tegenwoordig werkt hij als zelfstandig gids in Berlijn voor verschillende opdrachtgevers, waaronder Berlijn op Maat. Ook schreef hij in 2009 'Het andere Duitsland', waarin hij de balans opmaakt van de Duitse hereniging, 20 jaar na het vallen van de Berlijnse Muur. Dit werk is nog te verkrijgen als e-book via uitgeverij Fosfor.